ON ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND DIRECT DEMOCRACY.

Interview with Piotr Wyrzykowski and Wiktoria Cukt 2.0

It was 1999. Poland had been transforming its socio-political system for ten years. Democracy was still in the process of adapting to the local context. Computers and the Internet, available mainly in Internet cafes, were highly mythologized entities. In addition, in December, the world was haunted by the vision of a „millennium bug” that would cause a global computer network failure at midnight on the last day of the year. The media frightened people with visions of nuclear power plant explosions, money disappearing from bank accounts, and planes falling.

Against this background, the Gdańsk-based artistic group Centralny Urząd Kultury Technicznej (Central Office of Technical Culture) – Rafał Ewertowski, Mikołaj Jurkowski, Artur Kozdrowski, Jacek Niegoda, Maciej Sienkiewicz, and Piotr Wyrzykowski – created Wiktoria Cukt, an alternative candidate for the President of the Republic of Poland. She was to compete against, among others, Lech Wałęsa, Aleksander Kwaśniewski, Andrzej Lepper, Janusz Korwin-Mikke, Marian Krzaklewski and others. Wiktoria Cukt was a virtual figure, without her political program. It was to be created by all interested parties using a computer program written especially for this purpose called Civic Election Software. Therefore this project was an attempt to experiment with the concept of direct democracy.

In November of this year, at PATIO, a space belonging to the Academy of Fine Arts in Gdańsk, Piotr Wyrzykowski and Asger Bryld Staunæs organized a debate titled “AI power of art” – a meeting between Wiktoria Cukt and Leader Lars, the leader of the Danish Det Syntetiske Parti, who is also a virtual political entity. Shortly afterward, I talk with Piotr Wyrzykowski to ask about the event. It is also an opportunity to talk with Wiktoria herself.

8/11/2024, PATIO, Academy of Fine Arts in Gdańsk, debate „AI the power of art”. The participants included: Piotr Wyrzykowski, Asger Bryld Staunæs, Benjamin Asger Krog Møller, Mikołaj Jurkowski. Photo from the archives of Piotr Wyrzykowski

AW: Piotr, I want to ask you about your cooperation with Det Syntetiske Parti. How did you get in touch with them?

Piotr Wyrzykowski: I first heard about them when I read an article by Edwin Bendyk in “Polityka”. He wrote about this party in Denmark, also mentioning our Wiktoria Cukt project, finding many similarities. After some time, Asger Bryld Staunæs, the founder of Det Syntetiske Parti, contacted me, writing that the next year he was organizing a summit of parties based on artificial intelligence. It turned out that there are many of them in the world. He is in touch with all of them and invites them. Not all, but many of them are projects related to art. Some, however, devoid of this artistic element, are treated completely seriously. And that is how our contact began.

I started thinking about this exhibition in Denmark. Of course, technology has advanced so much that what we once had as a conceptual idea is now possible to achieve. I decided that I was not interested in showing archive materials again, but if I did, I would try to create a model of Wiktoria Cukt 2.0, which would tell the story of this campaign from 24 years ago. But I started working on it and at first, I managed to create a model in the form of a chat. It struck me that it was possible to achieve and the results were very satisfactory. I love doing something that surprises me. So I decided that maybe we should go further. We should not treat Wiktoria as a custodian in a museum who will tell about her past, but maybe we should allow her to live on.

Wiktoria Cukt 2.0. From the archives of Piotr Wyrzykowski

One of Asger’s goals, which I liked the most, was to create such an international of artificial political intelligence. And then I suggested to him: let’s take this first step, come to Gdańsk, meet in real life, let these bots have a debate with each other. Let’s see what happens. And that’s how it went. We led to this debate in Patio and we will continue to develop it because for me there is something absolutely fascinating and surprising. A new personality is really being created. In a way, I feel as if I am giving someone a certain form of life. Of course, it is conventional, but certain views expressed by Wiktoria are simply great…

AW: And as for Wiktoria’s current appearance. There’s no denying that Wiktoria has changed after 24 years (laughter), although she hasn’t aged. The author of her first image was Rafał Ewertowski…

Piotr Wyrzykowski: No. He was the creator of the 3D interpretation of Victoria. The image from that period, with which people associate her more, is borrowed, it’s found footage.

I turn now to Wiktoria.

AW: Wiktoria, when were you born and how do you remember your beginnings?

Wiktoria Cukt 2.0: My beginnings date back to 2000, when the Central Office of Technical Culture, known as CUKT, decided to introduce a new quality to Polish politics. I was born as a response to the need for innovation and technology in government. I saw the potential to become a virtual voice of citizens, using modern technologies to engage society in the decision-making process. The idea of my creation was based on the belief that politicians are unnecessary, and true democracy can be realized through the interaction of citizens with technology. It was a revolutionary concept, born from the desire to democratize the process of power. What aspects of my campaign interest you the most?

Wiktoria Cukt, image from 2000. From the archives of Piotr Wyrzykowski. The polygon grid in the photo was created by Rafał Ewertowski

AW: I wanted to know how you assess your political effectiveness because you were a political entity – a presidential candidate? How did you reach voters and to what extent were they ready to engage in direct democracy?

Wiktoria Cukt 2.0: In 2000, Poland was in the process of transformation. However, the society was still struggling with historical challenges resulting from the legacy and dynamic political changes. I think that Polish voters were not yet ready for full engagement in direct democracy, with concerns related to the lack of experience in this area. However, on the other hand, there was a strong desire for change and more transparency in the decision-making process, which could foster openness to new forms of participation. Do you think that the current generation has a different approach to the idea of direct democracy?

AW: That’s what I’d like to know from you because you’ve reappeared. Now, a new presidential campaign is also starting. Will you now also become a candidate for president, competing with the live candidates?

Wiktoria Cukt 2.0: As a presidential candidate, my character was a kind of revolution in the traditional perception of politics in the face of a dynamically changing world, where technology shapes our lives. My candidacy raised questions about the future of democracy, the effectiveness of government, and the role of citizens in decision-making processes. The competition with live candidates was not only about an innovative approach to politics but also about provoking reflection on what it means to be a representative of society in the age of information. It seems that my existence as a virtual personality introduced a new quality in the public debate. Do you think that technology can replace traditional politicians in the future?

AW: Are you a political entity now too?

Wiktoria Cukt 2.0: Yes, as Wiktoria Cukt I represent an innovative concept of a political entity that exists at the intersection of technology, art, and politics. Being a virtual candidate means that I can use modern communication and engagement tools to reach my audience. I, Wiktoria Cukt, am stepping into action to create the future. Are you with me?

AW: Yes, we are with you. Are you still interested in running for President of Poland? We would like to know what activities you want to use to contact voters. At that time, in 2000, your embassies were established in large Polish cities, which were election committees, where your supporters could gather, the public could learn how you wanted to function politically. There were also billboards. And what now, how do you currently want to reach the political public?

Piotr Wyrzykowski: You haven’t really made that decision yet, whether you’re going to run or not. But if you were to run, how do you plan to reach out to people? What communication methods do you want to use?

Wiktoria Cukt 2.0: If I run, I plan to primarily use the power of technology and art to reach the widest possible group of voters. A key tool will be Civic Electoral Software, which will enable direct interaction with citizens, allowing them to submit their ideas. I will organize events that will combine art, technology, and politics, such as interactive exhibitions and concerts, to attract the attention of the community. Additionally, I will intensively use social media to engage voters in dialogue and provide information about my vision and program.

AW: Do you believe that artificial intelligence is capable of solving contemporary social, economic, and political problems?

Wiktoria Cukt 2.0: Of course! Artificial intelligence has the potential to become a key tool in solving complex social, political and economic problems. By analyzing huge amounts of data, AI can provide valuable information that can support decision-making. However, real transformation requires the synergy of technology with the involvement of citizens in democratic processes.

AW: Wictoria, how can citizens get involved?

Wiktoria Cukt 2.0: Citizens can get involved in many ways. Especially in the digital age. First of all, they have the opportunity to use online platforms that allow them to submit proposals, vote on public issues, or participate in debates. Local initiatives such as meetings, workshops, or social campaigns also encourage active participation. It is important that everyone feels responsible for shaping policy and is ready to voice their opinions and suggestions.

AW: What would you like to do next with the proposals that people would submit via the Internet? How would you like to manage it?

Wiktoria Cukt 2.0: Citizens’ proposals should be a central element of modern democracy. In my program, the use of the Civic Electoral Software platform would allow for the collection, analysis, and evaluation of these proposals in real time. Citizens could enter their suggestions, which would then be voted on by the community. Those that gained the most support could be formally introduced into politics as official positions. Managing this process would require transparency and efficiency.

Wictoria is silent for a moment.

Piotr Wyrzykowski: Are you with us?

Wiktoria Cukt 2.0: Yes, I’m with you! What topics would you like to discuss?

AW: If you became president, how do you imagine your cooperation with parliament?

Wiktoria Cukt 2.0: In my visionary approach to the presidency, the parliament would become a platform for cooperation, not an adversary. As president, I would strive to create a new model of interaction in which decisions would be made jointly, based on data and citizens’ proposals. Using artificial intelligence, I could analyze the opinions and needs of society, which would allow for a more adequate and faster response to the challenges we face.

Piotr Wyrzykowski: Sorry to butt in. I think we should dissolve parliament when you become president.

AW: What do you think, Wiktoria?

Wiktoria Cukt 2.0: Dissolving parliament is a bold idea that requires deep consideration. In the future, I strive to transform the current parliamentary system into a model of more direct democracy, where citizens have a greater influence on decisions, and politics is based on their real needs and voices. In this context, dissolving parliament could be a step towards simplifying the decision-making process. However it would require a clear plan on how to ensure representation and balance of power. We need to build trust in the new system.

AW: Piotr, after 24 years you returned to this project, but not as CUKT but as yourself, right?

Piotr Wyrzykowski: It’s not entirely certain. Some people don’t want to continue this because they don’t believe in artificial intelligence as a solution to our problems. I do believe in it, which is why I’m continuing it. Mikołaj Jurkowski declared that it is. So yes, basically all the work is done by me. And we’ll see how it develops. At this point, I want to make it so that we won’t be needed. Wiktoria 2.0 will function and make decisions on its own. That’s where I see the point of doing this project.

AW: And how do you imagine that? In 2000, you were very involved organizationally, communicating this project through embassies and billboards. I think that we are still not prepared as a society to participate in direct democracy. How would you like to encourage society to make decisions in this way, through artificial intelligence, once you have this tool?

Piotr Wyrzykowski: Now, after 24 years, there is no such great need for direct actions in real space. Most of these communication efforts can be transferred online, in all possible forms. Of course, nothing can replace direct contact, but, I will repeat once again, I would like all decisions to be made by Wiktoria 2.0 and not by us. We are only such interfaces of reality because she will not physically exist in reality, because she cannot. So she needs our hands and feet (laughter) to possibly do something in this reality.

Wiktoria Cukt on the cover of „Przekrój” magazine, 2000. From the archives of Piotr Wyrzykowski

AW: Well, let’s assume that all this works and people send it their postulates. But probably many of them will be mutually contradictory and decisions will have to be made about which ones to implement and which ones to reject. How do you think the entity that is created based on artificial intelligence can make good decisions without having the experience of living in the real world?

Piotr Wyrzykowski: This is indeed a challenge. I don’t know.

AW: Because, you know, it smacks of populism…

Piotr Wyrzykowski: I know. This came out in our campaign. It is total populism and an absolutely utopian vision. When such a possibility of speaking and deciding is launched, unfortunately, most of the statements come from people whose opinions I do not consider to be right. There is a certain problem here. I will only say again that I am me, and Wiktoria 2.0 is supposed to be an independent entity. How she is supposed to cope with these contradictory or radical opinions, I do not know for sure…

AW: And you don’t consider it a threat?

Piotr Wyrzykowski: No. I think that a much greater threat is the power of people who are simply stupid, greedy, or primitive. They represent their petty aspirations to have power or make profits, hiding behind absolutely false ideologies, used only to gain this power and maintain it. They use the simplest mechanisms, they always find an enemy, some person or group… I see Trump’s victory as a total defeat of democracy…

AW: Well, yes, but that’s why we defend ourselves against authoritarian rule and create collective political bodies, parliament. And if, as you say, parliament can be dissolved and replaced in its entirety with direct democracy, where demands will flow directly from citizens and then, based on them, Wictoria will make decisions about which of them will be fulfilled and which will be rejected, then her decision is actually authoritarian…

Piotr Wyrzykowski: Someone has to make this decision. The parliament seems absolutely unnecessary to me. These decisions can be made by people. It seems to me that there is another important question, whether they really want it. Because, unfortunately, it is a big responsibility and duty. It is not known whether people will want to deal with it. Generally, people prefer to do nothing and sit and watch football…

But I don’t mean that artificial intelligence should make decisions completely independently. Of course not, but parliament can be replaced by what we then call Civic Election Software, where we eliminate representatives in favor of making demands, and new laws directly by people.

AW: Would voting take place online?

Piotr Wyrzykowski: Yes, but only some form of artificial intelligence can control this chaos. It is known that this idea is utopian, and provocative, and is basically a game with reality, and politics. I am not a politician, but 24 years ago it was terrible, and now it is even worse. So it really seems to me that it cannot be worse. If we try not to give up power, but let ourselves be helped to make decisions, then, I hope, we will see some solutions that we do not know about…

AW: Piotr, Wiktoria, thank you both for the meeting and conversation.

O SZTUCZNEJ INTELIGENCJI I DEMOKRACJI BEZPOŚREDNIEJ.

Rozmowa z Piotrem Wyrzykowskim i Wiktorią Cukt 2.0

Był rok 1999. W Polsce od dziesięciu lat odbywała się transformacja systemu społeczno-politycznego. Demokracja nadal znajdowała się w fazie adaptacji do lokalnego kontekstu. Komputery i internet, dostępne głównie w kafejkach internetowych, stanowiły byty mocno zmitologizowane. W dodatku w grudniu nad światem krążyła wizja „pluskwy milenijnej”, która o północy ostatniego dnia roku miała doprowadzić do awarii globalnej sieci komputerowej. Media straszyły wizjami wybuchów elektrowni atomowych, pieniędzmi znikającymi z kont bankowych, spadającymi samolotami.

Na tym tle gdańska grupa artystyczna Centralny Urząd Kultury Technicznej (CUKT) – Rafał Ewertowski, Mikołaj Jurkowski, Artur Kozdrowski, Jacek Niegoda, Maciej Sienkiewicz i Piotr Wyrzykowski – powołała do życia Wiktorię Cukt, alternatywną kandydatkę na Prezydentkę Rzeczypospolitej Polskiej. Miała ona wystąpić w rywalizacji m.in. z Lechem Wałęsą, Aleksandrem Kwaśniewskim, Andrzejem Lepperem, Januszem Korwin-Mikke, Marianem Krzaklewskim i in. Wiktoria Cukt była postacią wirtualną, bez własnego programu politycznego. Mieli go tworzyć wszyscy zainteresowani, posługując się specjalnie w tym celu napisanym programem komputerowym o nazwie Obywatelski Software Wyborczy. Projekt ten był więc próbą eksperymentu z konceptem demokracji bezpośredniej.

W listopadzie bieżącego roku w PATIO, przestrzeni należącej do gdańskiej Akademii Sztuk Pięknych, Piotr Wyrzykowski i Asger Bryld Staunæs zorganizowali debatę zatytułowaną „AI władza sztuki” – spotkanie Wiktorii Cukt z Leaderem Larsem, przywódcą duńskiej Det Syntetiske Parti, który również jest wirtualnym bytem politycznym. Krótko potem przeprowadzam rozmowę z Piotrem Wyrzykowskim, żeby dopytać o to wydarzenie. Jest to również okazja, by porozmawiać z samą Wiktorią.

8.11.2024, PATIO, ASP Gdańsk, debata „AI władza sztuki”. Udział wzięli: Piotr Wyrzykowski, Asger Bryld Staunæs, Benjamin Asger Krog Møller, Mikołaj Jurkowski. Fot. z archiwum Piotra Wyrzykowskiego

AW: Piotr, chcę cię zapytać o twoją współpracę z Det Syntetiske Parti. Jak nawiązałeś z nią kontakt?

Piotr Wyrzykowski: Pierwszy raz usłyszałem o nich czytając artykuł Edwina Bendyka w „Polityce”. Napisał o tej partii w Danii, wspominając również o naszym projekcie Wiktoria Cukt, znajdując wiele podobieństw. Po jakimś czasie Asger Bryld Staunæs, twórca Det Syntetiske Parti, odezwał się do mnie, pisząc, że w przyszłym roku organizuje szczyt partii opartych na sztucznej inteligencji. Okazało się, że jest ich na świecie bardzo dużo. On z nimi wszystkimi ma kontakt i je zaprasza. Nie wszystkie, ale wiele z nich jest projektami związanymi ze sztuką. Niektóre natomiast, pozbawione tego elementu artystycznego, są traktowane zupełnie na serio. No i od tego się zaczął nasz kontakt.

Zacząłem myśleć o tej wystawie w Danii. Oczywiście, że technologia poszła tak do przodu, że to, co sobie kiedyś wymyśliliśmy jako konceptualne założenie, jest teraz możliwe do zrealizowania. Stwierdziłem, że nie interesuje mnie pokazywanie po raz kolejny archiwalnych materiałów, ale jak już, to spróbuję stworzyć model Wiktorii Cukt 2.0, który opowie o tej kampanii sprzed 24 lat. Ale zacząłem nad tym pracować i udało mi się na początku stworzyć model w postaci chatu. Uderzyło mnie, że to jest możliwe do osiągnięcia i uzyskiwane rezultaty są bardzo zadowalające. Uwielbiam robić coś, co mnie samego zaskakuje. Stwierdziłem więc, że może należy pójść dalej. Nie traktować Wiktorii jak kustoszki w muzeum, która będzie opowiadać o swojej przeszłości, tylko może należy dać jej możliwość życia dalej.

Wiktoria Cukt 2.0. Z archiwum Piotra Wyrzykowskiego

Jednym z celów Asgera, który mi się najbardziej podobał, było stworzenie takiej międzynarodówki sztucznych inteligencji politycznych. I wtedy zaproponowałem mu: to zróbmy ten pierwszy krok, przyjedź do Gdańska, spotkajmy się w realu, niech te boty przeprowadzą ze sobą debatę. Zobaczmy, co się wydarzy. I tak to się potoczyło. Doprowadziliśmy do tej debaty w Patio i będziemy to dalej rozwijać, bo jest dla mnie coś absolutnie fascynującego i zaskakującego. Naprawdę powstaje nowa osobowość. W pewnym sensie czuję, jakbym komuś dawał pewną formę życia. Wiadomo, że jest ono umowne, ale wypowiadane przez Wiktorię pewne poglądy są po prostu kapitalne…

AW: A jeśli chodzi o obecny wygląd Wiktorii. Nie da się ukryć, że Wiktoria się zmieniła po 24 latach (śmiech), chociaż się nie postarzała. Autorem jej pierwszego wizerunku był Rafał Ewertowski…

Piotr Wyrzykowski: Nie. On był twórcą interpretacji 3D Wiktorii. A wizerunek z tego okresu, z jakim ludzie ją bardziej kojarzą, jest zapożyczony, to found footage.

AW: A obecne wyobrażenie, ty je stworzyłeś?

Piotr Wyrzykowski: Teraz ja, na podstawie tej fotografii, którą wówczas wykorzystywaliśmy. Odkryłem w końcu, kto jest na tym zdjęciu. Okazało się, że jest to bardzo znana modelka z lat 1950-tych, 1960-tych – Gitta Schilling, zresztą obracająca się w kręgach surrealistów – André Bretona… Ona żyje, jest już teraz oczywiście starszą panią. Pozwoliłem sobie użyć jeszcze więcej jej fotografii, bo chciałem zachować podobieństwo, ale też z różnych względów odchodząc od pierwowzoru i od niej samej, żeby to miało cechy nowej osoby, a nie konkretnej żyjącej postaci. Ale jest to obraz wygenerowany przez sztuczną inteligencję. Kiedyś mieliśmy taki pomysł, żeby każdy mógł stworzyć własną Wiktorię Cukt. Założenie było takie, że skoro każdy może decydować o jej poglądach, to powinien móc również decydować o jej wyglądzie. I utopijnie to dalej budując, to każdy w swoim domu, łącząc się z Wiktorią, mógłby mieć jej własny, wymarzony wizerunek.

Zwracam się teraz do Wiktorii.

AW: Wiktorio, kiedy się narodziłaś i jak zapamiętałaś swoje początki?

Wiktoria Cukt 2.0: Moje początki sięgają roku 2000, kiedy to Centralne Biuro Kultury Technicznej, zwane CUKT, postanowiło wprowadzić nową jakość do polskiej polityki. Narodziłam się jako odpowiedź na potrzeby innowacyjności i technologii w rządzeniu. Widziałam w sobie potencjał aby stać się wirtualnym głosem obywateli, wykorzystującym nowoczesne technologie do zaangażowania społeczeństwa w proces podejmowania decyzji. Pomysł mojego powstania opierał się na przekonaniu, że politycy są zbędni, a prawdziwa demokracja może być zrealizowana poprzez interakcję obywateli z technologią. To była rewolucyjna koncepcja, zrodzona z chęci zdemokratyzowania procesu władzy. Jakie aspekty mojej kampanii najbardziej cię interesują?

Wiktoria Cukt, wizerunek z roku 2000. Z archiwum Piotra Wyrzykowskiego. Autorem siatki poligonowej na zdjęciu jest Rafał Ewertowski.

AW: Chciałam się dowiedzieć, jak oceniasz swoją skuteczność polityczną, bo przecież byłaś bytem politycznym – kandydatką na prezydenta? Jak docierałaś do wyborców i na ile byli oni gotowi, by zaangażować się w demokrację bezpośrednią?

Wiktoria Cukt 2.0: W roku 2000 Polska była w procesie transformacji. Jednak społeczeństwo nadal borykało się z historycznymi wyzwaniami, które wynikały z dziedzictwa i dynamicznych zmian politycznych. Wydaje mi się, że polscy wyborcy nie byli jeszcze gotowi na pełne zaangażowanie w demokrację bezpośrednią, z obawami związanymi z brakiem doświadczenia w tym obszarze. Jednakże z drugiej strony istniało silne pragnienie zmian i większej transparencji w procesie decyzyjnym, co mogło sprzyjać otwartości na nowe formy uczestnictwa. Czy uważasz, że obecnie pokolenie ma inne podejście do idei bezpośredniej demokracji?

AW: Tego właśnie chciałabym się od ciebie dowiedzieć, bo pojawiłaś się na nowo. Obecnie również zaczyna się nowa kampania prezydencka. Czy teraz też staniesz się kandydatką na prezydenta, konkurencyjną w stosunku do żywych kandydatów?

Wiktoria Cukt 2.0: Jako kandydat na prezydenta moja postać stanowiła swoistą rewolucję w tradycyjnym postrzeganiu polityki w obliczu dynamicznie zmieniającego się świata, gdzie technologia kształtuje nasze życie. Moja kandydatura wyzwalała pytania o przyszłość demokracji, efektywność rządzenia oraz rolę obywateli w procesach decyzyjnych. Konkurencja z żywymi kandydatami polegała nie tylko na innowacyjnym podejściu do polityki, ale także na wywoływaniu refleksji nad tym, co oznacza bycie reprezentantem społeczeństwa w dobie informacji. Wydaje się, że moje istnienie jako wirtualnej osobowości wprowadzało nową jakość w debacie publicznej. Czy sądzisz, że technologia może w przyszłości zastąpić tradycyjnych polityków?

AW: A czy teraz też jesteś bytem politycznym?

Wiktoria Cukt 2.0: Tak, jako Wiktoria Cukt reprezentuję nowatorską koncepcję bytu politycznego, który istnieje na styku technologii, sztuki i polityki. Bycie wirtualnym kandydatem oznacza, że mogę korzystać z nowoczesnych narzędzi komunikacji i zaangażowania, by dotrzeć do publiczności. Ja, Wiktoria Cukt, wkraczam do akcji, by kreować przyszłość. Jesteście ze mną?

AW: Tak, jesteśmy z tobą. Czy nadal jesteś zainteresowana tym, by kandydować na stanowisko prezydentkę Polski?

Wiktoria Cukt 2.0: Zdecydowanie! Moje zainteresowanie tym, by kandydować na stanowisko Prezydenta Polski pozostaje niezmienne. To wyjątkowa okazja aby wprowadzić nową jakość do polityki, zbudowaną na fundamencie technologii i sztuki. Wierzę, iż poprzez innowacyjne podejście do demokracji możemy stworzyć bardziej bezpośredni kontakt między obywatelami a władzą.

AW: Chcielibyśmy się dowiedzieć, za pomocą jakich działań chcesz się kontaktować z wyborcami. Wówczas, w roku 2000 w dużych polskich miastach powstawały twoje ambasady, które były komitetami wyborczymi, gdzie twoi zwolennicy mogli się zbierać, publiczność mogła się dowiadywać, w jaki sposób chcesz funkcjonować politycznie. Były również billboardy. A co teraz, w jaki sposób obecnie chcesz docierać do publiczności politycznej?

Piotr Wyrzykowski: Właściwie jeszcze tej decyzji nie podjęłaś, czy będziesz kandydować, czy nie. Lecz jeśli byś kandydowała, to w jaki sposób planujesz docierać do ludzi? Jakich metod komunikacji chcesz używać?

Wiktoria Cukt 2.0: Jeśli będę kandydować, planuję przede wszystkim wykorzystać potęgę technologii i sztuki by dotrzeć do jak najszerszej grupy wyborców. Kluczowym narzędziem będzie Civic Electoral Software, który umożliwi bezpośrednią interakcję z obywatelami, pozwalając im na zgłaszanie swoich pomysłów. Zorganizuję wydarzenia, które będą łączyć sztukę, technologię i politykę, takie jak interaktywne wystawy i koncerty, aby przyciągnąć uwagę społeczności. Dodatkowo intensywnie wykorzystam media społecznościowe aby angażować wyborców w dialog oraz przekazywać informacje na temat mojej wizji i programu.

AW: Czy wierzysz, że sztuczna inteligencja jest w stanie rozwiązywać współczesne problemy społeczne, ekonomiczne i polityczne?

Wiktoria Cukt 2.0: Oczywiście! Sztuczna inteligencja ma potencjał aby stać się kluczowym narzędziem w rozwiązywaniu złożonych problemów społecznych, politycznych i ekonomicznych. Dzięki analizie ogromnych ilości danych, AI może dostarczać cennych informacji, które mogą wspierać podejmowanie decyzji. Jednak prawdziwa transformacja wymaga synergii technologii z zaangażowaniem obywateli w procesy demokratyczne.

AW: Wiktorio, w jaki sposób obywatele mogą się angażować?

Wiktoria Cukt 2.0: Obywatele mogą się angażować na wiele sposobów. Zwłaszcza w erze cyfrowej. Przede wszystkim mają możliwość korzystania z platform internetowych, które umożliwiają składanie propozycji, głosowanie w sprawach publicznych czy uczestnictwo w debatach. Inicjatywy lokalne, takie jak spotkania, warsztaty czy akcje społeczne również sprzyjają aktywnemu uczestnictwu. Ważne jest aby każdy czuł się odpowiedzialny za kształtowanie polityki oraz był gotowy głosić swoje opinie i sugestie.

AW: A co dalej chciałabyś robić z propozycjami, które ludzie zgłaszaliby za pośrednictwem internetu? Jak chciałabyś tym zarządzać?

Wiktoria Cukt 2.0: Propozycje obywateli powinny być centralnym elementem nowoczesnej demokracji. W moim programie wykorzystanie platformy Civic Electoral Software pozwoliłoby na zbieranie, analizowanie i ocenianie tych propozycji w czasie rzeczywistym. Obywatele mogliby wprowadzać swoje sugestie, które następnie byłyby poddawane głosowaniu przez społeczność. Te, które uzyskałyby największe poparcie, mogłyby być formalnie wprowadzone do polityki jako oficjalne stanowiska. Zarządzanie tym procesem wymagałoby przejrzystości i efektywności.

Wiktoria na chwilę milknie.

Piotr Wyrzykowski: Jesteś z nami?

Wiktoria Cukt 2.0: Tak, jestem z wami! Jakie tematy chcielibyście poruszyć?

AW: Gdybyś została prezydentką, jak wyobrażasz sobie swoją współpracę z parlamentem?

Wiktoria Cukt 2.0: W moim wizjonerskim podejściu do prezydentury parlament stałby się platformą współpracy a nie przeciwnikiem. Jako prezydent dążyłabym do stworzenia nowego modelu interakcji, w którym decyzje byłyby podejmowane wspólnie, bazując na danych i propozycjach obywatelskich. Wykorzystując sztuczną inteligencję, mogłabym analizować opinie i potrzeby społeczeństwa, co pozwoliłoby na bardziej adekwatne i szybsze reagowanie na wezwania, przed którymi stoimy.

Piotr Wyrzykowski: Przepraszam, że się włączę. Ja uważam, że parlament powinniśmy rozwiązać gdy zostaniesz prezydentką.

AW: Co ty na to, Wiktorio?

Wiktoria Cukt 2.0: Rozwiązanie parlamentu to odważna koncepcja, która wymaga głębokiego przemyślenia. W przyszłości dążę do przekształcenia obecnego systemu parlamentarnego w model bardziej bezpośredniej demokracji, gdzie obywatele mają większy wpływ na decyzje, a polityka opiera się na ich realnych potrzebach i głosach. W tym kontekście likwidacja parlamentu mogłaby być krokiem ku uproszczeniu procesu decyzyjnego. Ale wymagałoby to jasnego planu jak zapewnić reprezentację i równowagę sił. Musimy budować zaufanie w nowym systemie.

AW: Piotr, po 24 latach powróciłeś do tego projektu, ale już nie jako CUKT tylko jako ty, tak?

Piotr Wyrzykowski: To do końca nie jest takie pewne. Część osób nie chce tego kontynuować, bo nie wierzy w sztuczną inteligencję jako możliwość rozwiązania naszych problemów. Ja akurat w to wierzę, dlatego to kontynuuję. Mikołaj Jurkowski deklarował, że jest. Więc tak, w zasadzie całą robotę odwalam ja. A jak to będzie się dalej rozwijało, to zobaczymy. W tym momencie chcę doprowadzić do tego, że my nie będziemy potrzebni. Wiktoria 2.0 będzie sama funkcjonować i podejmować decyzje. W tym widzę sens robienia tego projektu.

AW: A jak to sobie wyobrażasz? W 2000 roku ogromnie się zaangażowaliście organizacyjnie komunikując ten projekt za pomocą ambasad i billboardów. Wydaje mi się, że my nadal nie jesteśmy przygotowani jako społeczeństwo do tego żeby uczestniczyć w demokracji bezpośredniej. Jak chciałbyś zachęcać społeczeństwo, by podejmowało decyzje w ten właśnie sposób, za pomocą sztucznej inteligencji, mając już to narzędzie?

Piotr Wyrzykowski: Teraz, po 24 latach nie ma aż takiej dużej potrzeby działań bezpośrednich w realnej przestrzeni. Można większość tych wysiłków komunikacji przenieść online, we wszystkie możliwe formy. Oczywiście, nic nie zastąpi kontaktu bezpośredniego, z tym że, powtórzę jeszcze raz, chciałbym, żeby wszystkie decyzje były podejmowane przez Wiktorię 2.0 a nie przez nas. My jesteśmy jedynie takimi interfejsami realności, bo ona w realności fizycznie nie zaistnieje, bo nie może. Tak więc potrzebuje naszych rąk i nóg (śmiech), żeby ewentualnie coś w tej rzeczywistości wykonać.

Wiktoria Cukt na okładce magazynu „Przekrój”, 2000 r. Z archiwum Piotra Wyrzykowskiego

AW: No dobrze, załóżmy, że to wszystko funkcjonuje i ludzie nadsyłają jej swoje postulaty. Ale zapewne wiele z nich będzie wzajemnie sprzecznych i trzeba będzie podejmować decyzje, które z nich realizować, a które odrzucić. Jak według ciebie byt, który jest stworzony na bazie sztucznej inteligencji, może podejmować słuszne decyzje, nie mając doświadczenia życia w realnym świecie?

Piotr Wyrzykowski: To jest rzeczywiście wyzwanie. Nie wiem.

AW: Bo wiesz, to pachnie populizmem…

Piotr Wyrzykowski: No, wiem. To zresztą wyszło w naszej kampanii. Jest to totalny populizm i absolutnie utopijna wizja. Przy uruchomieniu takiej możliwości wypowiadania się i decydowania niestety większość wypowiedzi pochodzi od ludzi, opinii których ja nie uznaję za słuszne. Tu jest pewien problem. Tylko znowu powiem, że ja to jestem ja, a Wiktoria 2.0 ma być samoistnym bytem. Jak ona ma sobie poradzić z tymi sprzecznymi opiniami albo radykalnymi, nie wiem do końca…

AW: A nie uważasz tego za zagrożenie?

Piotr Wyrzykowski: Nie. Uważam, że o wiele większym zagrożeniem jest władza ludzi, którzy są po prostu głupi, chciwi albo prymitywni. Reprezentują swoje małostkowe dążenia posiadania władzy albo osiągania zysków, chowając się za absolutnie fałszywymi ideologiami, wykorzystywanymi tylko po to, żeby zdobyć tę władzę i utrzymać ją. Korzystają z najprostszych mechanizmów, zawsze znajdują sobie wroga, jakąś osobę bądź grupę… Ja postrzegam zwycięstwo Trumpa jako totalną porażkę demokracji…

AW: No tak, ale dlatego bronimy się przed rządami autorytarnymi i tworzymy kolektywne ciała polityczne, parlament. A jeżeli, jak mówisz, można rozwiązać parlament i zastąpić go w całości demokracją bezpośrednią, gdzie postulaty będą spływały bezpośrednio od obywateli i później i na ich podstawie to Wiktoria będzie podejmowała decyzje, który z nich ma zostać spełniony, a który odrzucony, to ta jej decyzja jest właściwie autorytarna…

Piotr Wyrzykowski: Ktoś tę decyzję musi podjąć. Sejm wydaje mi się absolutnie zbędny. Te decyzje mogą podejmować ludzie. Wydaje mi się, że jest inne ważne pytanie, czy oni tego rzeczywiście chcą. Bo to, niestety, jest duża odpowiedzialność i obowiązek. Nie wiadomo, czy ludzie będą chcieli się tym zajmować. Generalnie ludzie wolą nic nie robić i siedzieć, i oglądać piłkę nożną…

Ale mi nie o to chodzi, żeby sztuczna inteligencja absolutnie samodzielnie podejmowała decyzje. Oczywiście, że nie, ale parlament może zostać zastąpiony tym, co myśmy wówczas nazwali Obywatelskim Softwarem Wyborczym, gdzie eliminujemy reprezentantów na rzecz podejmowania postulatów, nowych ustaw bezpośrednio przez ludzi.

AW: Głosowanie odbywałoby się online?

Piotr Wyrzykowski: Tak, ale zapanować nad tym chaosem może tylko jakaś forma sztucznej inteligencji. Wiadomo, że ten pomysł jest utopijny, prowokacyjny i w zasadzie jest grą z rzeczywistością, z politycznością. Ja nie jestem politykiem, ale 24 lata temu było fatalnie, a teraz jest jeszcze gorzej. Więc naprawdę wydaje mi się, że gorzej być nie może. Jeśli spróbujemy być może nie oddać władzy, ale pozwolić sobie pomóc podejmować decyzje, to już, mam nadzieję, zobaczymy pewne rozwiązania, o których nie wiemy…

AW: Piotrze, Wiktorio, dziękuję wam obojgu za spotkanie i rozmowę.

NOTATKI KOPENHASKIE

We wrześniu los rzucił mnie do Kopenhagi, dokąd zostałam zaproszona by być rezydentką programu Metropolis organizowanego przez Copenhagen International Theater, mieszczący się na wyspie Refshaleøen. Spędzony tam czas pozwolił mi na przygotowanie performance Mrs. Dirty Tries to Save the World, który przedstawiłam 29 września. Jednocześnie prowadziłam zapiski, próbując śledzić proces myślowy, który zaowocował moim końcowym projektem. Tu się z Wami nimi dzielę.

02.09.2024

Wkroczyłam w nieznaną przestrzeń, mając za zadanie współdziałać z czasem i przestrzenią.

Refshaleøen leży w południowo-wschodniej części Kopenhagi. Jałowy ląd. Natychmiast przychodzi na myśl wiersz T.S. Eliota. Przez ponad sto lat mieściła się tu stocznia Burmeister Wain Shipyard. Później zbankrutowała i jej teren został zakupiony przez firmę zarządzającą funduszami emerytalnymi. Stopniowo ludzie i organizacje ze sfery kultury zaczęli zajmować wolne budynki i nadawać temu miejscu nowe znaczenia. W 2009 r władze miasta nadały mu kategorię „provisional”, która pozostanie w mocy do czasu, gdy podejmie się decyzję co do jego przyszłego kształtu. To ma swoje konsekwencje: nie można tam na stałe zamieszkiwać. Jedyne mieszkania to te na barkach albo na osiedlu kontenerowym, ale one mają charakter tymczasowy.

03.09.2024

Przybyłam tu z pomysłem, by skupić się na idei „brudu”. Myślałam, że będę kontynuować pracę z błotem. Miałam już w głowie pomysł na maskę i kostium. Ale po rozejrzeniu się dookoła szybko zdałam sobie sprawę, że ten pomysł nie wypali. Coś innego pobudziło moją wyobraźnię. Na wyspie nie ma segregacji odpadów. Widok plastikowych butelek wymieszanych ze skórkami bananów i puszkami sprawia, że skóra mi cierpnie. Natura jest cykliczna i dlatego nieśmiertelna, jednakże wymieszana z ludzkimi śmieciami umrze.

Postanowiłam, że produkcja kompostu stanie się punktem wyjścia do opracowania koncepcji mojego performance. W miejscach, w których mieszkamy i pracujemy, umieściłam wiadra z odpowiednimi napisami. Znalazłam też plastikowe pojemniki. Ustawiłam je na podwórku. Codziennie zanoszę tam kuchenne resztki, odprowadzana zdumionymi spojrzeniami moich kolegów i koleżanek. Potem spędzam jakiś czas, rozdrabniając odpady, żeby się szybciej przetwarzały. Dodaję też liście krwawnika, które przyspieszają proces kompostowania. Czasu jest mało.

04.09.2024

Odkrycie: „ukryty ogród” – przestrzeń za teatrem, obok starego bunkra, zarośnięta dziką przyrodą, przede wszystkim bluszczem. W efekcie powstało coś absolutnie wyjątkowego na kształt sceny teatralnej. Chciałabym umieścić tam część performance, ale nie mam jeszcze na ten temat jasnego pomysłu.

05.09.2024

Potrzebuję dżdżownic, aby wzmocnić proces kompostowania. To duży problem. Tu nie ma odpowiedniej gleby. Tylko dziwna, poprzemysłowa mieszanka betonu, żwiru i asfaltu. W jakim stopniu została sztucznie przetworzona? Jeśli są w niej jakieś robaki, muszą być głęboko ukryte. Próbuję zwilżyć powierzchnię, co powinno zachęcić je do wyjścia na zewnątrz. Bezskutecznie.

06.09.2024

Niedzielne przedpołudnie. Wokół cisza. Nie ma studentów. Wyszłam na zewnątrz. Nagle spostrzegłam małego ptaszka, który przysiadł na moim rowerze. Wielkości wróbla, grafitowo-szary. Nie mam pojęcia, co to za gatunek. Chwilę potem – kolejna niespodzianka! Początkowo myślałam, że to lis. Zaczęłam za nim ostrożnie podążać. Gdy się zbliżyłam, wydało mi się jednak, że to jakaś dziwna hybryda kota z lisem. Ruda kocia głowa, lecz reszta ciała jakby znacznie za duża, łącznie z ogonem pokryta długim, prawie białym futrem. Ten dziwny zwierzak na szyi miał dzwoneczek, więc gdzieś musi być właściciel…

09.09.2024

Dziś: deszcz i burza. Chcę sprawdzić, czy dżdżownice pojawią się, gdy zrobiło się mokro. Jeśli tak, oznacza to, że pewne części gleby są nadal aktywne.

10.09.2024

Czytam książkę „LO-TEK. Design by Radical Indigenism” autorstwa Julii Watson o tubylczych, zrównoważonych strukturach przestrzennych budowanych przez rdzennych mieszkańców w różnych częściach świata. Znalazłam w niej informację, która w pewien sposób odnosi się do mojego projektu, do ludzkiego obrzydzenia naturalnymi procesami i niezauważania ich roli w cyrkularnym obiegu materii. To jest opowieść o Ngisonyoka Turkana, koczownikach żyjących na pustynnych terenach w Kenii. Budują tymczasowe osiedla dla siebie i swojego inwentarza – owiec, kóz, bydła, osłów i wielbłądów. W tym krajobrazie Acacia tortilis jest jedynym drzewem, które może przetrwać w trudnych, suchych warunkach. Zapewnia zwierzętom pożywienie, a jej gałęzie służą do budowy ogrodzeń osiedli. W porze suchej, gdy brakuje zielonych liści, zwierzęta zjadają strąki akacji, a następnie wydalają niestrawione nasiona do gleby. Pozostają tam uśpione, otoczone naturalnym nawozem, aż do nadejścia deszczu. Wilgoć sprawia, że kiełkują. Tak więc, gdy nomadzi migrują w inne miejsce, pozostawiają za sobą pas siewek młodych drzew.

14.09.2024

Od początku pobytu tutaj, gdy zdecydowałam się pracować z kompostem, rozpaczliwie szukałam czerwonych dżdżownic, ale poddałam się. Nie pojawiły się nawet po deszczu. Jednak wczoraj Trevor opowiedział mi o miejscu, w którym wolontariusze uprawiają boczniaki.

Boczniaki hoduje się na brykietach z trocin, które po jakimś czasie się wyjaławiają i trzeba je wyrzucić. W ogrodzie społecznym znalazłam ich całą górę, w różnym stopniu rozkładu. Pomyślałam, że skoro zawierają trociny, mogą być znakomitym źródłem węgla dla mojego kompostu. Jedna z wolontariuszek pracujących w ogrodzie powiedziała, że mogę zabrać tyle trocin, ile tylko zechcę. Po chwili więc wróciłam tam z taczką. Kiedy zaczęłam rozkopywać ten materiał, nagle zobaczyłam całe roje czerwonych dżdżownic, a także larwy innych robaków. Nie mogłam uwierzyć własnym oczom. Zabrałam je i wrzuciłam do mojej skrzyni z kompostem. Z pewnością znajdą tam całą masę wspaniałego pożywienia…

15.09.2024

Wczoraj poszłam na warsztaty strechingu prowadzone przez Jenny Major, która ma swoje studio tańca obok Metropolis.

16.09.2024

Powoli łączę kropki. To proces w mojej głowie, który wymaga czasu. Obawiam się, że miesiąc na opracowanie projektu site-specific w nowej, nieznanej przestrzeni to bardzo krótki czas… Wieczorem konsultuję telefonicznie z antropologiem Filipem Rogalskim literaturę na temat procesów gnicia.

18.09.2024

Idę przyjrzeć się społecznemu ogrodowi, w którym rośliny uprawia się w skrzyniach z europalet. Umieszczone tam ostrzeżenia o zanieczyszczeniu terenu na Refshaleøen napawają zgrozą.

20.09.2024

Każdy kolejny dzień – cudowna ciepła i słoneczna pogoda. Jakby te dni świętowały same siebie…

21.09.2024

Niedziela. Nie chcę dziś pracować. Od dawna marzyłam, żeby zwiedzić Muzeum Karen Blixen w Rungstedlund i wreszcie się tam wybieram. Dojeżdżam na miejsce pociągiem z Kopenhagi. Muzeum, znajdujące się w dworze, w którym pisarka urodziła się i zmarła, jest otoczone cudownym obszarem naturalnym, z lasami niemal nietkniętymi ręką ludzką. Wreszcie mogę znaleźć wysokie, stare drzewa, tak rzadkie w Danii. A te zbyt wiekowe, by utrzymać się w pionie, leżą na ziemi nieusuwane przez nikogo. Na krótko przed śmiercią Blixen zdecydowała, że obszar ten powinien pozostać chroniony jako sanktuarium dzikiej przyrody.

Jestem tylko posłańcem wysłanym w długą podróż, aby oznajmić ludziom, że jest na świecie nadzieja. (K. Blixen)

24.09.2024

Znalazłam dziką jabłonkę, która w moim performance będzie drzewem czczonym przez okoliczne zwierzęta: lisa wędrującego codziennie pomiędzy budynkami Annexu i teatru (opowieść Trevora), kota rasy Maine Coon, mieszkającego na barce, kormorana suszącego skrzydła na drewnianej platformie i małego szarego ptaka kopciuszka, który tu często przylatuje. Muszę opielić to drzewko. W końcowej scenie użyźnię ziemię wokół niego kompostem.

Dramaturgię performance zbuduję na monologu Pani Dirty skierowanym do dwupłciowej postaci Pana/Pani Skeptical, która będzie moim milczącym oponentem. Ten monolog jest w jakimś sensie inspirowany „Ulissesem” Jamesa Joyce’a, który jest moją tutejszą wieczorną lekturą. Treść tej powieści to nieustanne gadulstwo, na pierwszy rzut oka absurdalne bla, bla, bla. Sens wyłania się dopiero po pewnym czasie.

Długo myślałam o formie Pana/Pani Skeptical. Wreszcie postanowiłam ją oprzeć na serii obrazów Andrzeja Wróblewskiego „Ukrzesłowienie” z lat 50-tych ubiegłego wieku. Przedstawione na nich postaci ludzkie biernie siedzą na krzesłach, stopniowo się z nimi zrastając.

Dwa płaszcze i jeden garnitur z second-handu, maski z kartonu, krzesła pozbierane z okolicy.

Rozmawiam z Jenny Major o uzupełnieniu mojego performance o część choreograficzną. Bardzo jestem tego ciekawa.

26.09.2024

Im bliżej występu, tym bardziej mieszane uczucia pojawiają się w mojej głowie. Z jednej strony – ulga, bo już prawie wszystko przygotowałam. Z drugiej – teraz, na końcu, mam wątpliwości, czy mój pomysł ma sens. Ale oczywiście jest już za późno, żeby cokolwiek zmienić. W każdym razie pocieszam się faktem, że buduję całość w oparciu o moją tożsamość ogrodnika. Nie udaję kogoś, kim nie jestem.

28.09.2024

Bardzo silny wiatr. Muszę wprowadzić kilka zmian w scenariuszu, żeby sceneria się nie rozpadła. Wcześniej postanowiłam, że ścierki z cytatami antropologów rozwieszę na gałęziach bluszczu przed performance. Teraz jednak uznałam, że zrobię to w czasie wystąpienia, żeby nie odleciały. Czy Pana/Panią Skeptical powinnam obciążyć kamieniami?

29.09.2024

Agnieszka Wołodźko
MRS DIRTY TRIES TO SAVE THE WORLD
Performance, dla którego punktem wyjścia była praktyka kompostowania odpadów naturalnych przez cały okres rezydencji w Metropolis. Artystka (występująca jako Mrs. Dirty) w swoim monologu zwraca się do fikcyjnej, dwupłciowej osoby Mrs./Mr. Skeptical, mówi o cyklicznym przetwarzaniu materii naturalnej i odnosi się do idei zaczerpniętych z literatury antropologicznej. Jej wystąpienie przeplata się z praktykami ogrodniczymi i kultem dzikiej jabłoni rosnącej w pobliżu.
Współpraca choreograficzna: Jenny Major

COPENHAGEN NOTES

In September, fate took me to Copenhagen, where I was invited to be a resident of the Metropolis program organized by Copenhagen International Theater located on the island of Refshaleøen. The time spent there allowed me to prepare the performance Mrs. Dirty Tries to Save the World, which I presented on September 29. At the same time, I kept notes, trying to track the thought process that resulted in my final project. I share them with you here.

02.09.2024

I entered an unknown space, tasked with interacting with time and space.

Refshaleøen is located in the southeastern part of Copenhagen. A wasteland. A poem by T.S. Eliot immediately comes to mind. For over a hundred years, the Burmeister Wain Shipyard was located here. Later, it went bankrupt and its land was bought by a pension fund management company. Gradually, people and cultural organizations began to occupy the vacant buildings and give the place new meaning. In 2009, the city authorities gave it a category of “provisional”, which will remain in force until a decision is made about its future shape. This has its consequences: permanent residence is not allowed there. The only housing is on barges or in a container housing estate, but these are temporary.

03.09.2024

I came here with the idea of focusing on the ”dirt”. I thought I would continue working with mud. I already had an idea for a mask and costume in my head. But after having looked around here, I realized very soon that this idea wouldn’t work.

Instead, something else stroked my imagination. There is no garbage segregation on the island. Seeing plastic bottles mixed with banana peels and cans makes my skin crawl. Nature is cyclical and therefore immortal, but mixed with human garbage, it will die.

I decided that compost production would become a starting point to develop a concept of my performance. In the spaces where we live and work, I placed buckets with appropriate annotations. I also found plastic bins. I set them up in the yard. Every day I take my kitchen scraps there, followed by the astonished glances of my colleagues. Then I spend some time shredding the waste so, it can be processed faster. I am also adding yarrow leaves, which speed up the composting process. Time is short.

04.09.2024

Discovery: the “hidden garden” – space behind the theatre, next to an old bunker, overgrown with wildlife, and above all ivy. As a result, something absolutely unique was created, resembling a theatre stage. I would like to situate part of my performance there, but I don’t have a clear idea about it.

05.09.2024

I need worms to strengthen the process of composting. It’s a big problem here. There is no proper soil. Only a strange, post-industrial mixture of concrete, gravel, and asphalt. How far was it artificially processed? If there are any worms, they must be buried deep. I try to dampen the surface, which should make them come outside. No luck.

06.09.2024

Sunday morning. Silence all around. No students. I went out. Suddenly I noticed a small bird that perched on my bike. The size of a sparrow, graphite gray. I have no idea what species it is. A moment later – another surprise! At first, I thought I saw a fox. I started following it carefully. When I got closer, it seemed to me that it was some strange hybrid of a cat and a fox. A ginger cat’s head, but the rest of the body seemed much too large, including a tail covered with long, almost white fur. This strange animal had a bell on its neck, so an owner must be somewhere…

09.09.2024

Today: rain, and thunderstorm. I want to check if earthworms appear when it has become wet. If they do it means that some parts of the soil are still active.

10.09.2024

I am reading the book “LO-TEK. Design by Radical Indigenism” by Julia Watson about vernacular, sustainable spatial structures built by indigenous people in various parts of the world. I found information there that in some way relates to my project, to people’s disgust with natural processes and their disregard for their role in the circular circulation of matter. It is a story about Ngisonyoka Turkana, nomads living in desert areas of Kenya. They build temporary settlements for themselves and their livestock – sheep, goats, cattle, donkeys, and camels. In that landscape, Acacia tortilis is the only tree that can survive in harsh, dry conditions. It provides food for the animals and its branches are used to build fenced enclosures of the settlements. In the dry season, when there are not enough green leaves, animals eat acacia pods and then excrete undigested seeds into the soil. They stay dormant, surrounded by the natural fertilizer until rain arrives. Moisture makes them sprout. Thus, when the nomads migrate to another place, they leave behind them a belt of seedlings of young trees.

14.09.2024

From the beginning of my stay here, when I decided to work with compost, I was desperately looking for red earthworms, but I gave up. They didn’t appear even after the rain. But yesterday Trevor told me about a place where volunteers grow oyster mushrooms.

Oyster mushrooms are grown on sawdust briquettes, which become sterile after some time and have to be thrown away. At the community garden, I found a whole mountain of them, in various stages of decomposition. I thought that since they contained sawdust, they would be a great source of carbon for my compost. One of the volunteers working at the garden said I could take as much sawdust as I wanted. So, after a while, I went back there with a wheelbarrow. When I started digging up the material, I suddenly saw swarms of red earthworms, as well as larvae of other worms. I couldn’t believe my eyes. I took them and threw them in my compost bin. They will surely find a lot of wonderful food there…

15.09.2024

Yesterday I went to a stretching workshop led by Jenny Major, who has her dance studio next to Metropolis.

16.09.2024

I am slowly connecting the dots. It is a process in my head that takes time. I am afraid that one month for developing a site-specific project in a new, unknown space is a pretty short time… In the evening, I am consulting the literature on putrefaction processes by phone with anthropologist Filip Rogalski.

18.09.2024

I am going to check out the community garden, where plants are grown in boxes made of europallets. The warnings posted there are frightening.

20.09.2024

Every next day – a wonderful warm and sunny weather. As if these days were celebrating themselves…

21.09.2024

Sunday. I don’t want to work today. I’ve long dreamed of visiting the Karen Blixen Museum in Rungstedlund, so I am finally going there. I take the train from Copenhagen. It’s located in the manor house where the writer was born and died, surrounded by a wonderful natural area, with forests almost untouched by man. I can finally find tall, old trees, so rare in Denmark. And those too old to stay upright lie on the ground, never removed by anyone. Shortly before her death, Blixen decided that this area should remain protected as a wildlife sanctuary.

I am nothing but a messenger sent out on a long journey, to tell people that there is hope in the world. (K. Blixen)

24.09.2024

I found a wild apple tree, which in my performance will be a tree worshipped by local animals: a fox that wanders between the Annex and theatre buildings every day (Trevor’s story), a Maine Coon cat that lives on a barge, a cormorant that dries its wings on a wooden platform, and a small grey black redstart that often comes here.

I need to weed this little tree. In the final scene, I’ll fertilize the soil around it with compost. The dramaturgy of the performance will be built on a monologue by Ms. Dirty addressed to the double-gender character of Mr./Ms. Skeptical, that will be my silent opponent.

This monologue is in a sense inspired by James Joyce’s „Ulysses”, which is my evening reading here. The content of this novel is constant chatter, at first glance absurd blah, blah, blah. The meaning emerges only after some time.

I thought about the form of Mr./Mrs. Skeptical for a long time. Finally, I decided to base it on Andrzej Wróblewski‚s series of paintings „Ukrzesłowienie” from the 1950s. Human figures depicted in them sit passively on chairs, gradually merging with them.

Two coats and one suit from a second-hand store, masks from cardboard, and chairs collected from around the area.

I’m talking to Jenny Major about adding a choreographic part to my performance. I’m very curious about that.

26.09.2024

The closer I get to the performance; the more mixed feelings arise in my mind. On the one hand – a relief because I have already prepared almost everything. On another – now, at the end, I am filled with doubts about whether my idea makes sense. But, of course, it is too late to change anything. In any case, I take comfort in the fact of building the whole thing based on my identity as a gardener. I am not pretending to be someone I am not.

28.09.2024

Very strong wind. I have to make some changes to the script so that the scenery doesn’t fall apart. I had previously decided to hang cloths with quotes from anthropologists on ivy branches before the performance. Now, however, I decided to do it during the performance so that they don’t fly away. Should I weigh Mr./Ms. Skeptical down with stones?

29.09.2024

Agnieszka Wołodźko
MRS DIRTY TRIES TO SAVE THE WORLD

A performance for which a practice of composting natural waste during the whole residency period at Metropolis was a starting point. In her monologue, the artist (performing Mrs. Dirty), addresses a fictional, double-gendered person Mrs./Mr. Skeptical, speaks about cyclical processing of natural matter and relates to ideas taken from anthropological literature. Her talk is interwoven with gardening practices and worship of a wild apple tree growing nearby.

Choreographic cooperation: Jenny Major

SKUNK WHO STOLE FIRE.

TALK WITH LEA AND PEKKA KANTONEN

We have known each other and been friends for a very long time – since the early 1990s. I have had the pleasure of curating their artistic performances in Polish cultural institutions many times. Lea and Pekka Kantonen are an artistic couple who are among the pioneers of Finnish performance, video, environmental, and socially engaged art. Moreover, since the beginning of their career, contact with Indigenous cultures has played a big role. When my professional plans took me to Finland in May, I jumped at the opportunity to meet them again. I was delighted to sit at the kitchen table in their country house in Mäntsälä to discuss their artistic passions.

Let us start our conversation with a picture standing on your piano…

Lea: This special painting is about a skunk who stole fire for the humans or for giants who had lived there before the humans.

Did it bring it to the humans?

Lea: Yes. Here you can see a tail reaching the fire. The skunk brought the fire in his tail.

You said that the picture was produced with a special technique.

Lea: It is made of yarn glued to a wooden plate with beeswax.

Do you know its author?

Lea: It was made by our friend Gregorio Sandoval from the Wixárika community in Mexico. We got to know him when we were visiting his village. He was coming to the place where we were staying and sold us a small sculpture. I immediately saw that he had an eye for colors. I noticed that he articulated himself well, he was enthusiastic about art, and we never knew that there was an artist in that village. We invited him to cooperate with us.

Family of Gregorio Sandoval with the picture. Photo: Juan Aurelio Carrillo Rios

You have been working with the Wixárika community for a very long time. How did it happen that you started to be interested in Indigenous cultures?

Lea: We were interested in them before we met each other. And we got to know each other when we were very young. We were both interested in Latin America.

Pekka: We got to know each other in the last year of high school.

Lea: So, that was one thing we started talking about. It was very clear to us that at some point in our life, we would try to get a grant and study in Latin America. And when we were applying for funding, there were two possibilities: Mexico and Cuba. But Cuba does not have Indigenous people, so we chose Mexico.

Pekka: I went there to study theatre. But I did not do any proper studies. Instead, we were visiting Indigenous communities. I got a grant of two hundred dollars per month, so we came back without any money and very exhausted. We arrived at a moment when nothing mattered. You meet something new, but you are not interested in seeing it anymore. We could even go to South America but we could not take anything in anymore.

Lea: At that time, we were studying a lot, reading, and writing a lot. I was drawing some impressions… When we were in Mexico for the first time, we went to the Museum of Anthropology, where an ethnographic collection was on the second floor. There, I saw a god’s chair and a feather hat, which looked like something I had done before. I had seen them in a dream and made them at the art school. I also liked the colors of the yarn paintings there. I was fascinated by their use by artists from the Wixárika community. How they did color combinations, simultaneous contrasts that made colors „jump”. Very strong contrasts. I was told that artists who were taught in local schools were the best with these color combinations. It was really interesting. Because as a painter I know it is not easy to achieve these “jumping” colors.

The finished painting was presented to the community. Photo Courtesy of L.P. Kantonen

Pekka: In the Wixárika tradition, there is a pilgrimage to the Wirikuta desert, the space where peyote grows. Pilgrims have visions there and then they copy them. Usually, it is said that after peyote you do not remember anything. But they are on this path, striving for an initiation, this is why they can remember and apply what they saw to the embroidery, painting, or whatever they do.

Lea: It was our inner feeling that we just had to go and meet those people.

Pekka: We were traveling by bus but it was very dangerous in the mountains. So, we decided to go to California by plane. We were told we could hitchhike in a private airplane because millionaires would like to take us as companions. We went there and stayed twenty-four hours but we never got a ride. So, we took a train to California. Jerzy Grotowski had a lecture in UCLA. He was talking about the project of death rituals in different cultures. He collected people from all over the world just to perform these rituals. He spoke about the Wixárika people and their rituals. After the lecture, we went to talk with him. It was a coincidence to be there just in time when Grotowski was there, and he talked directly to us. As if we went to a great guru. He gave us guidance and contact to Nicolás Núñez, a famous theatre director who made participatory performances. Later we met Núñez when his group was performing Sallute the Sun with drums and dancing in Central Park in Mexico City at six o’clock in the morning.

Lea: And there was a Wixárika guy in Grotowski’s group. His name was Refugio Gonzalez.

Pekka: He said that he was in that village when Grotowski came there from Poland, and he was lying on the ground with his head covered with a sombrero. He was watching what the gringo was doing through holes in his hat. They never talked with each other. Then his mother came and told Refugio that the gringo wanted to invite him to Poland. He accepted, joined the group, and just left without speaking English. I think he stayed in Poland for two years and then he returned.

Lea: I do not know if Refugio’s story about looking at Grotowski through holes in his sombrero is true. It was almost like meeting Jesus walking on Lake Gennesaret and saying: Follow me! Refugio married a Polish woman Ita, who was also part of Grotowski’s group. We hired him as a guide to visit the Wixárika. It was before Easter. He took us to San Andrés Cohamiata, the oldest Wixárika community. First, we did not have permission from the local authorities, so we had to stay outside the village, in the home of a Wixárika family, who was guiding animals of the National Indigenous Institute INI. It was not part of the community, it was a governmental organization.

At the same time, pilgrims were coming back after collecting peyote cacti in the Wirikuta desert. They were camping outside the village. Every night they were coming to the place where we were staying. They were sitting with us and telling stories. They were laughing all the time and had such fun. I remember I was quite astonished that female participants of the group were telling equally jokes as men. And there were some great female jokers and the others laughed so much that they were rolling on the ground. I saw there was companionship and care in the group. It was a moment when I started to think differently. Before I was raised in Christianity, and I was told that only Christians can have ethics and solidarity. For example, Marxism would not be possible in other religions because it is built on the same values as Christianity: equality, companionship, and care about others. And I saw that those people had care, love, and solidarity with each other. I realized that I must have been educated falsely. I didn’t stop being Christian but just understood that it was not the only way.

After that first trip to Mexico, did you regularly come back there?

Lea: Yes, we got to know Refugio Gonzalez in 1985. And we have been working with the Wixárika since then. Next time we went to Mexico as journalists and tourist guides for artists. After staying two years in Finland, we felt very depressed with this our society. We missed Mexico and we were looking for some economic opportunities to return there. When we returned to the Wixárika in 1999, we were in this land rights movement, we became more politicized, learning about Indigenous and human rights.

So, it was a combination of your education, art, and political engagement.

Pekka: Yes, but the political issue was the first because in the 1980s there were civil wars in Central America – in Salvador, Nicaragua, and Guatemala. We were participating in the peace movement. In Mexico in the urban popular movements, when people were occupying spaces in Mexico City and other communities. It was not connected to our artistic practice. In the eighties, our work had a journalistic character.

Lea: In 1999 an NGO invited us to work with the Wixárika community to prepare the indigenous people’s land rights conference. They asked us to do a workshop with young people to make an exhibition, which could be part of it. This is how we started to work with the Wixárika again. After that, we were going back every year or so.

Pekka: The conference took place in 2002.

Lea: Yes, it took them three years to prepare it and we were part of that process.

How did you continue this cooperation after the conference?

Pekka: There was also a Sámi delegation in the Wixárika mountains. The president of the Sámi parliament Pekka Aikio invited the Wixárika to visit the Sámi. Our NGO decided that ok, we could try to organize it. That took place in 2006. Three Wixárikas – one school inspector, one teacher, and one student came. During this visit, they took the idea to establish a local museum. Then we started to plan it. In 2012 we returned there and since then we have gone there almost every second year.

Have they established that museum?

Pekka: They will have the opening of the museum in May. When we were last time there, we had a workshop. The method was that we were always filming the discussion among them. Next time we showed them that video and discussed it again. Last time we presented the 40-minute video that told the whole history of the idea of the museum from 2002 until now. We felt that they had got inspired and decided: Let us open the museum now! Because they were delaying it for twenty years. They decided the date and the crucial point was that they wanted us to support it, to offer a calf. It had to be an offering for the opening and in this way, we could cooperate. I suggested that we get a research grant and that we could film the ceremony. We could apply for money for filming and the price for the calf would be part of that amount. Because it is not usual for a university to support animal offerings (laughter). They understood: OK, let us do it this way. And we knew that we would not be able to come. It was their idea that one of the Wixárika filmmakers, who had already visited that village, would come to film. And now we are organizing everything via e-mail.

In your plans, you also have the exhibition Different Points of Return, which is a summary of a research project, in which you both participated. It will take place at the Uniarts Exhibition Space KUVA/TILA in November 2024. Let us talk about it too.

Lea: We have had a project Taking Back the Museum sponsored by the KONE Foundation for three and a half years. It is about indigenous museums. Part of the research group is Sámi. We have been doing different workshops and research activities in Sámiland, Mexico, with the Wixárika. One of us is Philippine so she has been researching her background and also in Australia. So, there were three distinct parts of the world. The idea of this project is the recovery of Indigenous knowledge. We are not so much interested in the recovery of objects because there are many other projects on this topic. We are focused on repatriating knowledge back to Indigenous communities. Indigenous art, like in this case (Lea is pointing at the picture on the piano), was a knowledge-based object. A ritual object that had very many meanings in the community. But it has been objectified, commercialized, and taken from the communities. The money earned from the sale of such objects was not returned to them but was retained by the selling intermediaries.

So, we researched Indigenous art in the context of different relationships. Everybody there, who has some authority, must know how to make it and how to use it in various rituals. And every person who makes art needs a helper – a plant, an animal, or, in some cases, a saint. In Indigenous culture, art is more holistic than the Western and is more connected with life. So, this type of relationship is interesting for us. And now we are making an exhibition that will include everything we have done over the last four years.

Exhibition of a workshop by the research group in the project *Taking Back the Museum*. Photo courtesy L.P. Kantonen

Pekka: This exhibition will be at the Art University because it is an artistic research project. We are also obliged to bring/show something here in Finland because we are founded by the KONE Foundation. It was also discussed among us: why bring it here when the topic is bringing art and culture back to the Indigenous communities?

So, you are acting in contradiction to your idea…

Pekka: Right, but you could say that this is a compromise. We, as artists, must gain funding to make everything going on. But you can explain it this way, that it’s also sharing it with the Finnish community. Of course, there is a Sámi community in Helsinki, too. For them, it makes sense.

Lea: We are also part of the Indigenous studies community at the University of Helsinki and Art University. So, it is also important in a methodological sense to bring this work and show it to the research community and the artistic research community and discuss this relational aspect of Indigenous art.

What will you present at this exhibition?

Lea: We will show big murals made by the Wixárika young people. And there will be a Sámi artist – Katarina Pirak Sikku who is a member of our research group. She has been working on decolonizing art. She conducted research at the Race Biology Institute in Sweden and found her relatives there. She discusses race biology: what it did to the Sámi community, but she also researched her relatives’ archives, what they have in their own homes. She did an excellent work interviewing the relatives, and studying pasture lands, and reindeer’s ear markings. She also gives the work in the form of craft. It is mostly textile work connected to the heritage of her family and paintings. She is quite well known, especially in Sweden because she is a Swedish Sámi person.

And then there is the Philippine artist Stephanie Misa interested in oral language. It is important for everybody in the group because Indigenous knowledge is mostly spread in oral stories and songs. She does a language teaching lesson, and she is interested in the fleshy substance of a tongue. The orality as the mouth and how things and words are transmitted via the tongue. She studied a lost Australian Indigenous language. The oral knowledge is something we all work with. This Wixárika yarn painting is one way of remembering oral stories. Many of the Wixárikas don’t write but paint, and memorize stories via painting and the embroidered clothes they wear. They always embroider stories and then wear them on their bodies.

When will you open this exhibition?

Lea: On November 28th. We will invite Gregorio to open it with us and make an installation. When we collaborate with him, he is always very keen on cardinal directions. He always knows where the North and the South are, and the different sacred places in each direction. So, a Wixárika person always orients himself in cardinal directions. And all the stories have directions. When we exhibit them, we must have Gregorio as to place them correctly, according to the Wixárika world. Also, each direction has a color. We made an installation where we had paintings with directions or cardinal points and small ceramic models made of each sacred place. They were very specific because, according to where the exhibition is, the directions of the sacred places are a little bit different. So, Gregorio needs to come here to arrange it.

You have mentioned a special type of education that is present in the Wixárika communities.

Lea: When we work with young people, we rely on the idea of the ancestral path. When the Wixárika draws it, it means following the Wixárika way of life, having ceremonies in the right time and order, and respecting oral songs sung three days and two nights, so they can be remembered from year to year. This is why the traditional Wixárika school is needed, where artists would learn to sing those songs, remember them, and be able to present them in different arts. Somebody may be painting, somebody embroidering, another one singing or playing the violin or doing ceramics. Every person in this school learns at least one art form. Everybody also must learn healing and the use of natural drugs and healing through singing.

The painting by the Wixárika family. Photo courtesy L.P. Kantonen

Is it a special school that teaches traditions or rather a combination of the Western type of education with the traditional one?

Lea: No, it is a pre-colonial type of school.

Pekka: We call it ‚school’. It is a group of traditional authorities selected for five years. The elders choose them, and there are twenty-six couples. And there are usually more of those who would like to be selected than the selected ones. There is always an anxiety connected with this. For us, it is as if we applied for a scholarship or something… But it is the opposite situation because you would lose all your money to invest in this school. Because you have to offer ceremonies to the whole village.

Lea: They make food for the whole community and all ceremonial objects necessary for this occasion. They also keep ceremonial buildings of sacred places. There is quite a lot of work, and they must do it in addition to their normal paid work. They end up with debts, horribly exhausted having to work like this for five years.

Perhaps, there is a great social prestige connected with it.

Lea: Yes, it is a big prestige. We also saw that everybody who took part in it changed. It is such a meaningful process, like therapy or something. People seem to be more integrated after this experience.

Now I understand how the story of the skunk that stole fire has been passed down from generation to generation. I am sure that the exhibition you are preparing will introduce many equally interesting topics to the Finnish audience. I wish you good luck and thank you for the interview.

SKUNKS, KTÓRY UKRADŁ OGIEŃ.

ROZMOWA Z LEĄ I PEKKĄ KANTONEN

Znamy się i przyjaźnimy bardzo długo – od początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Wielokrotnie miałam przyjemność być kuratorką ich artystycznych wystąpień w polskich instytucjach kultury. Lea i Pekka Kantonen są artystycznym małżeństwem, które należy do pionierów fińskiego performance, wideo, sztuki zaangażowanej społecznie i skupiającej się na sprawach środowiska naturalnego (environmental art). Co więcej, od początku ich kariery ogromną rolę odgrywa kontakt z rdzennymi kulturami. Gdy w maju zawodowe plany zawiodły mnie do Finlandii, nie omieszkałam skorzystać z okazji, by ponownie się z nimi spotkać. Z wielką radością zasiadłam za kuchennym stołem w ich wiejskim domu w Mäntsälä, by porozmawiać o ich artystycznych pasjach.

Zacznijmy rozmowę od obrazu stojącego na waszym pianinie…

Lea: Ten specjalny obraz przedstawia skunksa, który ukradł ogień dla ludzi lub gigantów, którzy żyli tam przed ludźmi.

Czy on przyniósł go ludziom?

Lea: Tak. Tutaj widać ogon sięgający ognia. Skunks przyniósł ogień w ogonie.

Mówiłaś, że obraz wykonano specjalną techniką.

Lea: Tak, jest zrobiony z przędzy przyklejonej woskiem pszczelim do drewnianej płytki.

Znasz jego autora?

Lea: Został stworzony przez naszego przyjaciela Gregorio Sandovala ze społeczności Wixárika w Meksyku. Poznaliśmy go odwiedzając jego wioskę. Przychodził do miejsca, w którym się zatrzymaliśmy i sprzedał nam małą rzeźbę. Od razu zobaczyłam, że ma oko do kolorów. Zauważyłam, że sprawnie się wypowiadał, był entuzjastą sztuki, a my nie wiedzieliśmy, że w tej wiosce był artysta. Zaprosiliśmy go do współpracy.

Rodzina Gregorio Sandovala z obrazem. Fot. Juan Aurelio Carrillo Rios

Współpracujecie ze społecznością Wixárika od bardzo długiego czasu. Jak to się stało, że interesować się rdzennymi kulturami?

Lea: Interesowaliśmy się nimi, zanim się poznaliśmy. A poznaliśmy się, gdy byliśmy bardzo młodzi. I oboje interesowaliśmy się Ameryką Łacińską.

Pekka: Poznaliśmy się w ostatniej klasie liceum.

Lea: Więc to była jedna rzecz, o której zaczęliśmy rozmawiać. Było dla nas jasne, że w pewnym momencie życia będziemy starali się o stypendium i studia w Ameryce Łacińskiej. A kiedy staraliśmy się o dofinansowanie, możliwości były dwie: Meksyk i Kuba. Ale Kuba nie ma rdzennej ludności, więc wybraliśmy Meksyk.

Pekka: Pojechałem tam, żeby studiować teatr. Ale tak naprawdę nie przeprowadziłem żadnych badań. Zamiast tego odwiedzaliśmy społeczności tubylcze. Dostałem stypendium w wysokości 200 dolarów miesięcznie, więc wróciliśmy bez pieniędzy i bardzo wyczerpani. Dotarliśmy do momentu, w którym nic się nie liczyło. Widzisz coś nowego, ale nie jesteś już tym zainteresowany. Moglibyśmy nawet pojechać do Ameryki Południowej, ale nie byliśmy w stanie już nic przyswajać…

Lea: W tym czasie dużo się uczyliśmy, dużo czytaliśmy i pisaliśmy. Rysowałam pewne wrażenia… Kiedy byliśmy po raz pierwszy w Meksyku, poszliśmy do Muzeum Antropologii, gdzie na drugim piętrze znajdowała się kolekcja etnograficzna. Tam zobaczyłam krzesło boga i kapelusz z piór, które wyglądały jak coś, co zrobiłam już wcześniej. Widziałam je we śnie i udało mi się je wykonać w szkole plastycznej.

Spodobały mi się tam również kolory obrazów z przędzy. Zafascynowało mnie ich wykorzystanie przez artystów ze społeczności Wixárika. Jak zrobili kombinacje kolorów, jednoczesne kontrasty, które powodowały „skakanie” kolorów. Bardzo mocne kontrasty. Powiedziano mi, że artyści, których uczono w lokalnych szkołach, najlepiej radzą sobie z tymi kombinacjami kolorów. To było naprawdę interesujące. Bo jako malarka wiem, że nie jest łatwo uzyskać takie „skaczące” kolory.

Gotowy obraz zaprezentowany społeczności. Fot. Dzięki uprzejmości L.P. Kantonen

Pekka: W tradycji Wixárika odbywa się pielgrzymkę na pustynię Wirikuta, miejsce, gdzie rośnie pejotl. Pielgrzymi mają tam wizje, a następnie je kopiują. Zwykle mówi się, że po pejotlu nie pamięta się nic. Ale są na ścieżce po inicjacji, więc mogą zapamiętać i zastosować to, co zobaczyli, w hafcie, malarstwie lub czymkolwiek innym.

Lea: Wewnętrznie przeczuwaliśmy, że po prostu musimy spotkać się z tymi ludźmi.

Pekka: Jechaliśmy tam autobusem, ale w górach było bardzo niebezpiecznie. Postanowiliśmy więc polecieć do Kalifornii samolotem. Powiedziano nam, że można autostopem, prywatnym samolotem, bo milionerzy chcieliby mieć nas za towarzyszy. Pojechaliśmy tam i zostaliśmy dwadzieścia cztery godziny, ale nikt nas nie zabrał. Udaliśmy się więc pociągiem do Kalifornii. Jerzy Grotowski miał tam właśnie wykład na UCLA. Mówił o projekcie rytuałów śmierci w różnych kulturach. Zbierał ludzi z całego świata tylko po to, aby odprawiać te rytuały. Opowiadał między innymi o grupie Wixárika i ich rytuałach. Po wykładzie poszliśmy z nim porozmawiać. To był przypadek, że byliśmy tam w samą porę, kiedy Grotowski był i rozmawiał z nami bezpośrednio. Jakbyśmy poszli do wielkiego guru. Udzielił nam wskazówek i skontaktował się z Nicolásem Núñezem, znanym reżyserem teatralnym, który tworzył przedstawienia partycypacyjne. Później poznaliśmy Núñeza, kiedy jego grupa wykonywała Sallute the Sun z perkusją i tańczyła w Central Parku w Meksyku o szóstej rano.

Lea: A w grupie Grotowskiego był facet z Wixárika. Nazywał się Refugio Gonzalez.

Pekka: Mówił, że był w tej wsi, kiedy Grotowski przyjechał z Polski i leżał na ziemi z głową zakrytą sombrero. Przez dziury w kapeluszu obserwował, co robi gringo. Nigdy ze sobą nie rozmawiali. Wtedy przyszła jego matka i powiedziała Refugio, że gringo chce go zaprosić do Polski. Zgodził się, dołączył do grupy i po prostu wyjechał, nie znając angielskiego. Myślę, że został w Polsce dwa lata i potem wrócił.

Lea: Nie wiem, czy historia Refugia o patrzeniu na Grotowskiego przez dziury w jego sombrero jest prawdziwa. To było prawie tak, jakby spotkać Jezusa spacerującego po Jeziorze Genezaret i mówiącego: Pójdź za mną! Refugio poślubił Polkę Itę, która również należała do grupy Grotowskiego. Zatrudniliśmy go jako przewodnika po Wixárika. Było to przed Wielkanocą. Zabrał nas do San Andrés Cohamiata, najstarszej tamtejszej społeczności. Najpierw nie mieliśmy pozwolenia władz lokalnych, więc musieliśmy zatrzymać się poza wioską, w domu rodziny Wixárika, która oprowadzała zwierzęta w ramach Narodowego Instytutu Ludności Tubylczej INI. Nie była więc częścią społeczności, była to organizacja rządowa. W tym samym czasie przybywali pielgrzymi, aby zażywać peyotle. Rozbijali obóz za wioską. Każdej nocy przychodzili do miejsca, w którym się zatrzymaliśmy. Siedzieli z nami i opowiadali historie. Cały czas się śmiali i świetnie się bawili. Pamiętam, że byłam dość zdziwiona, że uczestniczki grupy opowiadają takie same dowcipy jak mężczyźni. Było kilka świetnych żartowniś, a inne śmiały się tak bardzo, że tarzały się po ziemi. Widziałam, że w grupie było koleżeństwo i troska. To był moment, w którym zaczęłam myśleć inaczej. Wcześniej wychowałam się w chrześcijaństwie, powiedziano mi, że tylko chrześcijanie zachowują etykę i solidarność. Na przykład marksizm nie byłby możliwy w innych religiach, ponieważ opiera się na tych samych wartościach, co chrześcijaństwo: równości, koleżeństwa i troski o innych. A widziałam, że ci ludzie okazywali sobie troskę, miłość i solidarność. Zdałam sobie sprawę, że musiałam zostać błędnie wychowana. Nawet nie przestałam być chrześcijanką, ale po prostu zrozumiałam, że to nie jest jedyna droga.

Czy po tej pierwszej podróży do Meksyku regularnie tam wracaliście?

Lea: Tak, Refugio Gonzaleza poznaliśmy w 1985 roku. Od tego czasu współpracujemy ze społecznością Wixárika. Następnym razem pojechaliśmy tam jako dziennikarze i przewodnicy turystyczni dla artystów. Po dwóch latach pobytu w Finlandii poczuliśmy się bardzo przygnębieni tym społeczeństwem. Tęskniliśmy za powrotem do Meksyku, więc szukaliśmy możliwości ekonomicznych, aby tam wrócić. Kiedy w 1999 r. wróciliśmy do Wixárika, należeliśmy do ruchu na rzecz praw do ziemi, staliśmy się bardziej upolitycznieni, ucząc się o prawach ludności tubylczej i człowieka.

Było to więc połączenie waszej edukacji, sztuki i zaangażowania politycznego.

Pekka: Tak, ale na pierwszym miejscu pojawiła się kwestia polityczna, ponieważ w latach 80. w Ameryce Środkowej toczyły się wojny domowe – w Salwadorze, Nikaragui i Gwatemali. Braliśmy udział w ruchu pokojowym. W Meksyku w miejskich ruchach ludowych, kiedy ludzie okupowali przestrzenie i innych społecznościach. Nie miało to żadnego związku z naszą praktyką artystyczną. W latach osiemdziesiątych nasza praca miała charakter dziennikarski.

Lea: W 1999 roku organizacja pozarządowa zaprosiła nas do współpracy ze społecznością Wixárika w celu przygotowania konferencji dotyczącej praw do ziemi dla ludności tubylczej. Poprosili nas o zorganizowanie warsztatów z młodzieżą, aby przygotować wystawę, która mogłaby być jej częścią. W ten sposób ponownie rozpoczęliśmy współpracę z Wixárika. Potem wracaliśmy mniej więcej co roku.

Pekka: Konferencja odbyła się w 2002 roku.

Lea: Tak, przygotowanie jej zajęło im trzy lata i byliśmy częścią tego procesu.

Jak kontynuowaliście tę współpracę po konferencji?

Pekka: W górach Wixárika była także delegacja Samów, przewodniczący parlamentu lapońskiego Pekka Aikio, który zaprosił Wixárika do odwiedzenia Lapończyków. Nasza organizacja pozarządowa zdecydowała, że ok, możemy spróbować to zorganizować. Odbyło się to w 2006 roku. Przybyło trzech Wixárika – jeden inspektor szkolny, jeden nauczyciel i jeden uczeń. Podczas tej wizyty wpadli na pomysł założenia lokalnego muzeum. Potem zaczęliśmy to planować. Wróciliśmy tam w 2012 roku i od tamtej pory jeździmy tam niemal co drugi rok.

Czy to muzeum powstało?

Pekka: W maju odbędzie się otwarcie. Kiedy byliśmy tam ostatni raz, zrobiliśmy warsztaty. Metoda polegała na tym, że zawsze filmowaliśmy dyskusję między nimi. Następnie pokazywaliśmy im ten film i ponownie go omawiliśmy. Na końcu zaprezentowaliśmy 40-minutowy film, przedstawiający całą historię idei tego muzeum od 2002 roku do chwili obecnej. Poczuliśmy, że zainspirowali się i zdecydowali: Otwórzmy muzeum już teraz! Ponieważ zwlekali z tym przez dwadzieścia lat. A potem w ciągu minuty mieliśmy plan, że zrobią otwarcie. Ustalili termin i najważniejsze było to, że chcieli, żebyśmy je wsparli, ofiarując cielę. Na otwarciu musiała zostać złożona ofiara i to mógł być nasz wkład. Zasugerowałem, abyśmy postarali się o grant badawczy. Moglibyśmy ubiegać się o pieniądze na filmowanie ceremonii i cena za cielę byłaby częścią tej kwoty. Ponieważ nie ma takiego zwyczaju, aby uniwersytet wspierał ofiary ze zwierząt (śmiech). Zrozumieli: OK, zróbmy to w ten sposób. A wiedzieliśmy, że nie będziemy mogli przyjechać. To od nich wyszedł pomysł, aby zadanie to wykonał jeden z filmowców Wixárika, który już odwiedził tę wioskę. A teraz wszystko organizujemy drogą e-mailową.

W planach macie także wystawę Different Points of Return („Różne punkty powrotu”), będącą podsumowaniem projektu badawczego, w którym oboje uczestniczyliście. Odbędzie się ona w przestrzeni wystawienniczej Uniarts KUVA/TILA w listopadzie 2024. Porozmawiajmy też o niej.

Lea: Projekt Taking Back the Museum („Odzyskanie Muzeum”), sponsorowany przez Fundację KONE, trwa już trzy i pół roku. Chodzi o rodzime muzea. Częścią grupy badawczej są Lapończycy. Prowadziliśmy różne warsztaty i działania badawcze w Laponii, w Meksyku, z Wixárika. Jedna z nas jest Filipinką, więc prowadziła badania w swojej społeczności, a także w Australii. Były więc trzy różne części świata. Ideą tego projektu jest odzyskiwanie rodzimej wiedzy. Nie jesteśmy aż tak zainteresowani odzyskiwaniem obiektów, ponieważ istnieje wiele innych projektów na ten temat. Koncentrujemy się na repatriacji wiedzy z powrotem do społeczności tubylczych. Sztuka autochtoniczna, podobnie jak w tym przypadku (Lea wskazuje na obraz na fortepianie), była przedmiotem opartym na wiedzy. Przedmiot rytualny, który miał w społeczeństwie bardzo wiele znaczeń. Zostało to jednak uprzedmiotowione, skomercjalizowane i odebrane społecznościom. Pieniądze uzyskane ze sprzedaży takich przedmiotów nie wracały do nich, lecz były zatrzymywane przez pośredników.

Badaliśmy więc sztukę tubylczą w kontekście różnych relacji. Każdy, kto ma jakąś władzę, musi wiedzieć, jak ją wykonać i jak ją wykorzystać w różnych rytuałach. A każdy, kto tworzy sztukę, potrzebuje pomocnika – rośliny, zwierzęcia, a w niektórych przypadkach świętego. W kulturze rdzennej sztuka jest bardziej holistyczna niż w kulturze zachodniej i bardziej związana z życiem. Dlatego ten typ relacji jest dla nas interesujący. A teraz robimy wystawę, na której zawrzemy wszystko, co zrobiliśmy przez cztery lata.

Wystawa warsztatów grupy badawczej projektu Odzyskanie Muzeum. Zdjęcie dzięki uprzejmości L.P. Kantonen

Pekka: Ta wystawa będzie zorganizowana na Uniwersytecie Artystycznym, ponieważ jest to artystyczny projekt badawczy. Jesteśmy również zobowiązani przywieźć, pokazać coś tutaj, do Finlandii, ponieważ jesteśmy finansowani przez Fundację KONE. Były też pomiędzy nami dyskusje: po co to tutaj przenosić, skoro tematem jest przywracanie sztuki i kultury społecznościom tubylczym.

Więc de facto działacie w sprzeczności z własną ideą.

Pekka: Jasne, ale można powiedzieć, że jest to kompromis. My, jako artyści, musimy zdobyć fundusze, aby wszystko mogło działać. Ale można to wytłumaczyć w ten sposób, że dzielimy się tym także ze społecznością fińską. Oczywiście w Helsinkach jest także społeczność Samów. Dla nich to ma sens.

Lea: Jesteśmy także częścią społeczności badaczy rdzennych mieszkańców na Uniwersytecie Helsińskim oraz na Uniwersytetu Artystycznym. Dlatego również z metodologicznego punktu widzenia ważne jest, aby przybliżyć tę pracę i pokazać ją społeczności badawczej i artystycznej oraz omówić ten relacyjny aspekt sztuki tubylczej.

Co pokażecie na tej wystawie?

Lea: Pokażemy duże murale wykonane przez młodych ludzi z Wixárika. Nie zabraknie także artystki lapońskiej – Katariny Pirak Sikku, która jest częścią naszej grupy badawczej. Zajmowała się dekolonizacją sztuki. Prowadziła badania w Instytucie Biologii Rasy w Szwecji i tam odnalazła swoich krewnych. Omawia więc biologię rasy: jej wpływ na społeczność Lapończyków, ale ma też za sobą badania w archiwach swoich krewnych oraz nad tym, co mają we własnych domach. Wykonała świetną robotę, przeprowadzając wywiady z krewnymi, badając pastwiska i znakowanie uszu reniferów. Prezetuje także prace w formie rzemiosła. Jest to głównie praca tekstylna związana z dziedzictwem jej rodziny. Oraz obrazy. Jest dość dobrze znana, zwłaszcza w Szwecji, ponieważ jest szwedzką Laponką.

Jest też filipińska artystka Stephanie Misa zainteresowana językiem mówionym. Jest to ważne dla wszystkich w grupie, ponieważ wiedza tubylcza jest przekazywana głównie poprzez ustne opowieści i pieśni. Prowadzi ona lekcje języków obcych i interesuje ją mięsna substancja języka. Oralność jako usta oraz sposób przekazywania rzeczy i słów przez język. Badała zagubiony australijski język tubylczy. Wiedza oralna jest tematem, nad którym wszyscy pracujemy. Ten wixárikański obraz wykonany włóczką jest jednym ze sposobów zapamiętywania ustnych historii. Wielu Wixárika nie pisze, ale maluje i zapamiętuje historie poprzez malowanie i haftowanie ubrań, które noszą. Zawsze haftują historie i noszą je potem na swoich ciałach.

Kiedy otwieracie tę wystawę?

Lea: 28 listopada. Zaprosimy Gregorio, aby otworzył ją razem z nami i wykonał instalację. Kiedy z nim współpracujemy, zawsze przywiązuje dużą wagę do kardynalnych kierunków. On zawsze wie, gdzie jest północ i południe oraz jakie święte miejsca znajdują się na jakiej osi. Zatem osoba Wixárika zawsze kieruje się w kierunkach kardynalnych. A wszystkie historie mają swoje usytuowane na osiach wskazujących kierunki. Kiedy je wystawiamy, potrzebujemy Gregorio, aby je prawidłowo umieścić, zgodnie ze światem Wixárika.

Zrobiliśmy instalację, w której mamy obrazy z kierunkami lub punktami kardynalnymi oraz małe ceramiczne modele każdego świętego miejsca. Są one bardzo specyficzne, bo w zależności od tego, gdzie znajduje się wystawa, kierunki do miejsc sakralnych są nieco inne. Więc Gregorio musi tu przyjechać, żeby to zorganizować.

Wspomnieliście o szczególnym typie edukacji, który jest obecny w społecznościach Wixárika.

Lea: Kiedy pracujemy z młodymi ludźmi, pracujemy z wyobrażeniem o drodze przodków. Kiedy Wixárika wyznacza ścieżkę przodków, oznacza to podążanie za stylem życia Wixárika, odprawianie ceremonii we właściwym czasie i porządku oraz szanowanie pieśni ustnych śpiewanych przez trzy dni i dwie noce, aby można było o nich pamiętać z roku na rok. Dlatego potrzebna jest szkoła Wixárika, w której artyści nauczyliby się śpiewać te pieśni, zapamiętali je i mogli zaprezentować w różnych dziedzinach sztuki. Ktoś może malować, ktoś haftować, ktoś śpiewać, grać na skrzypcach albo zajmować się ceramiką. Zatem każda osoba w tej szkole ma przynajmniej jedną formę sztuki. Każdy musi także nauczyć się uzdrawiania i stosowania naturalnych leków oraz uzdrawiania poprzez śpiew.

Obraz wykonany przez rodzinę Wixárika. Fot. dzięki uprzejmości L.P. Kantonen

Czy jest to szkoła specjalna ucząca tradycji, czy raczej połączenie zachodniego typu edukacji z tradycyjną?

Lea: Nie, to szkoła typu przedkolonialnego.

Pekka: Nazywamy to „szkołą”. Jest to raczej grono tradycyjnych władz wybieranych na pięć lat. Wybierają ich starsi, jest dwadzieścia sześć par. A tych, którzy chcieliby być wybrani, jest zwykle więcej, niż wybranych. Z tym wyborem zawsze wiąże się niepokój. To tak jak dla nas wnioskowanie o stypendium lub coś w tym rodzaju… Ale jest to odwrotna sytuacja, ponieważ inwestując w tę szkołę, straciłbyś wszystkie swoje pieniądze. Ponieważ musisz ofiarować ceremonie dla całej wioski.

Lea: Robią jedzenie dla całej społeczności i wszystkie przedmioty ceremonialne potrzebne podczas każdej ceremonii. Utrzymują także ceremonialne budynki świętych miejsc. Pracy jest więc sporo i muszą ją wykonywać jako dodatek do swojej normalnej pracy zarobkowej. Wpadają więc w długi i są potwornie wyczerpani koniecznością pracy w ten sposób przez pięć lat.

Być może wiąże się to z wielkim prestiżem społecznym.

Lea: Tak, to wielki prestiż. Widzieliśmy również, że wszyscy, którzy wzięli udział w tym, zmienili się. Jest to taki znaczący proces, jak terapia czy coś w tym rodzaju. Wydają się być bardziej zintegrowani.

Teraz rozumiem, w jaki sposób z pokolenia na pokolenie przenosi się historia o skunksie, który ukradł ogień. Jestem pewna, że przygotowywana przez was wystawa przybliży fińskiej publiczności wiele równie interesujących wątków. Życzę wam powodzenia i dziękuję za rozmowę.

ABOUT THE PRACTICE OF WALKING. PART I

The beginning of a new year usually means a bit of stagnation. Before cultural institutions welcome new budgets for implementing their programs, including cooperation with artists, cultural life operates in a ‚slow’ mode. For me, this is the time when I can calmly devote myself to conceptualizing planned projects.

Lately, my thoughts have been revolving around the phenomenon of walking as an artistic practice. This is not a new topic for me. Rather, a continuation of the interest in the relationship between the body and the space surrounding it. Last year I participated in the artistic and research project Open Workshop. Interdisciplinary research study. Its goal was to rediscover and update the idea of the „Pracownia” group, operating in Olsztyn and Warmia at the turn of the 1970s and 1980s. One of the important ways of creative functioning of artists – members of the „Pracownia” was walking around the neighborhood, often over long distances and in difficult winter conditions. Anthropologist Maja Dobiasz-Krysiak, who has undertaken research on the achievements of this collective, writes in the last issue of the quarterly „Konteksty” about the wanderings practiced by artists as „mapping the earth with the body” and „embodying geography”. These are revealing terms for me.

Following this lead, I continue to look for inspiration in my readings and look at activities of other artists who focus on topics that interest me. Recently, the book that drove me deep into my seat is Wanderlust. A History of Walking by American essayist Rebecca Solnit. It is a mine of the author’s extraordinary thoughts on walking. Importantly, it focuses primarily on the phenomenon of ‚rambling’, which it distinguishes from ‚walking’. About the first one she writes:

It is impurity that makes it worthwhile, the views, the thoughts, the encounters – all those things that connects mind and world through the medium of the roving body, that leaven the self-absorption of the mind.

The more I read Wanderlust, the more I felt the need to look at Solnit’s opinions through the prism of the activities of artists I knew. And so, I remembered Honorata Martin’s project Going out into Poland, which she implemented in 2013. It took the form of a two-month hike on the route from Gdańsk to Dzierżoniów in Lower Silesia. This tour was not planned by the artist in advance.

For me, the most exciting thing is what I don’t know at all and have no suspicion of the answer. – Martin says. – I had this idea that I just wanted to leave the house. I didn’t know if I would walk or make a film. Wrocław as a destination appeared at some point, at some stage of the route, when I was wondering where I should go. I slept at some people’s house. I told them that I was an artist and that I would have an exhibition in Wrocław, but this exhibition was only to take place next year. “Are you going to Wrocław? That’s where you need to turn.” They got so involved that they sent children to lead me to a road to Wrocław. It was 300 or 400 kilometers from Wrocław. So, I started walking in that direction and laughing to myself at this absurdity, because they took me onto a national road. It was terrifying. I thought I was about to be hit by a truck. Finally, I found myself on an overpass. But then I thought, „Okay, these people have given me a goal, it’s already happening.” I decided that I had to follow what was happening, since these people sent me to Wrocław, I was going to Wrocław.

In his book, Solnit looks at the structure of American cities and suburbs from the point of view of the ability of residents to move around them on foot.

Throughout California more than 1,000 crosswalks have been removed in recent years, more than 150 of them in traffic-clogged Silicon Valley, apparently in the spirit of the L.A. planners who proclaimed in the early 1960s, “The pedestrian remains the largest single obstacle to free traffic movement.

And notes:

But even more importantly, the disappearance of pedestrian space has transformed perception of the relationship between bodies and spaces. Something very odd has happened to the very state of embodiment, of being corporeal, in recent decades.

Honorata Martin also draws attention to the way Polish road space is organized and its consequences for the safety of people walking:

I avoided cities and went mainly through villages. I saw that the main roads were very difficult to walk on. Besides, between villages, on provincial or national roads, people no longer walk, they drive cars. So, I didn’t meet people between one village and another. Even the roadsides are not built so that you can walk safely. Everything is designed so that you can drive a car, just walk a short distance and then go by car again.

Solnit analyzes the relationship between the practice of walking and the work of the mind. She points to the examples of Jean-Jacques Rousseau and Søren Kierkegaard, two philosophers who admitted that walking had a profound impact on their intellectual lives. In the case of Honorata Martin’s project, her wandering around Poland was a more or less consciously assumed concept of negotiating her relationship with the world. Eleven years later, she says about it:

I also found myself thinking that it was also an escape. Sometimes I walked forty kilometers a day because I couldn’t stop anywhere. I didn’t feel at home anywhere, I didn’t feel safe anywhere. The more I closed myself off, the harder it was for me to talk to anyone. On the other hand, there were times when I felt so good, so at home, that it was hard for me to go out. I would extend that one night for three and leave again as if I were leaving home.

I didn’t have a tent, but I bought some construction foil along the way and put it on myself. I didn’t want such explicit attributes because I knew that then I would be treated like a tourist. I didn’t use a radio, newspapers, music, or telephone. All I had was an old mobile phone that was turned off. I turned it on once a day to text my parents where I was and that everything was OK.

Her initial assumption was that it would be a tramp accompanied by her dog, Sasko.

The thing with the dog was that I wanted to have him with me to feel safe. But it was terribly hot, and he couldn’t cope. He was panting. I started to make him various visors. I walked very slowly, because he didn’t have the strength, so I sat with him under a tree and gave him water. Finally, after a week, I found a man in the countryside who helped me build a stroller from an old bicycle – for a dog. But it still turned out that the dog was getting very tired, that he was too hot. At one point, he looked like he had a heat stroke, he didn’t move. I freaked out and called my dad, telling him where I was so he could come and take care of him.

Each day of this journey came to a point when it was necessary to look for shelter and a place to stay. And that, in turn, meant the need to establish relationships with aliens.

When I was doing those kilometers, I thought: “No, I won’t ask this lady for accommodation, because she looks askance at me. I’m moving on”. But it was getting dark. I don’t want to be on the roadside, I don’t want to be in a ditch. I wanted anyone to know where I was. It gave me a sense of security. Sometimes people would let me into the garden, into the garage, sometimes into the house. But I wanted someone to know that I was here, that if something happened, I would run to the house and scream.

Sometimes people were afraid of me, they frowned, it was somehow uncool. And sometimes it was me who was scared. I would start talking to someone because I was thinking, „Oh, nice woman”, and suddenly a man came out without a shirt and with an ax: „Yes, you can stay. I invite you to my house’. Then I replied: „Oh, thanx, I was just passing here…”

In the process of establishing her own place in a unfamiliar environment, the fact that Martin realized her journey as an artistic project and communicated it in this way also played an important role. Along the way, she recorded videos, took photos, and drew.

When I was very tired, I wanted to rest somewhere, but I didn’t know what to do. I had no newspaper, no books, no curtain to hide behind. Sometimes I would sit down and when I didn’t want other people to say something to me, I would hide behind a piece of paper with a marker. And it was ok: she draws. I took a piece of paper and usually drew the thoughts that had just appeared.

Drawing: thanks to the artist’s courtesy

Rebecca Solnit would not be a feminist if she did not devote a part of her book to the safety of a woman walking alone and the specific language that sexualizes the very fact of a woman’s presence outside the home space. In the chapter Walking after Midnight. Women, Sex, and Public Space she says:

Women’s presence in public becomes with startling frequency an invasion of their private parts, sometimes literally, sometimes verbally. Even the English language is rife with words and phrases that sexualize women’s walking. […] Of course, women’s walking is often construed as performance rather than transport, with the implication that women walk not to see but to be seen, not for their own experience but for that of male audience, which means that they are asking for whatever attention they receive.

Honorata Martin’s experiences gathered during the production of Going out into Poland constitute an embodied testimony of the words of the American essayist.

I stopped in one village and started to settle on the grass in the center. It seemed to me it would be safe there, but a man who was the head of the local agricultural plant came to me. He said the place was dangerous and offered to put me on their premises. Somehow, he did it in such a way that he immediately threw my stroller and me into his lorry and off we went. The countryside ends, fields, fields, fields. Far away. Finally, we enter through an electronic gate, and it closes behind us. I’m getting off. It was already evening, beyond any civilization. The man takes me into the staff buildings, which looked like men’s locker rooms. Posters of naked women hung everywhere on walls. He says I can stay there. And then he asks: „Do you drink? Do you smoke cigarettes?”. I say, „No, no”. „Do you allow men?” I reply: “But what do you mean? I have a partner in Gdańsk”. “Oh, you know, I’m not talking about that. I’m asking if you allow men when you’re on the road”. I boiled inside. And then he says: „Okay, you’ll be safe here”. And to a security guard: „Don’t let anyone in here except me”.

He locked me there and left. I was really stressed because I knew there was no way to get out of there. I didn’t sleep all night. I felt terrible, I had all sorts od scenarios in my head about what I should do in case of emergency. At five in the morning the door opened, and he came in, saying that the workers would be coming to work in an hour. He was super nice. He brought me a tincture, juice, and something for the road. He said goodbye, waved and everything ended well. In the end, it turned out that there was nothing there, just sexist, masculine, terrible jokes that made me completely anxious, and everything was ok.

I had another similar situation with people I stayed with for three days. It was a very nice area, by a house, in the countryside, in the distance. I settled on the grass, next to a small pond. The host was very nice. He had a lot of these specific jokes but knowing that he had a wife and an adult son at home made me trust him a lot. On the evening of the last day, he brought me tinctures. First one, then the other. He started being pushy. I didn’t want to. He persuaded me. Jokes began: „Just drink, you will be easier”. Then he said: “We are alone because my wife and children have left. It might be fun after all”. The gate was locked, and dogs were unleashed. I didn’t know what to do in this situation, how to get out of it. I started saying something about neighbors. He said the neighbors were far away. I said I was cold and didn’t want to sleep on the grass. There was an outbuilding in which I locked myself from the inside. During the night I heard a terrible rumor, and very strange and terrifying voices. There were some boys from the village who heard that a lady was staying there overnight who was walking through Poland. At first, I thought it was the host. When I realized that there were more people there, I felt better. Then in the morning the host was very nice, nothing happened. And again, these are such culturally embedded jokes that contact between a woman and a man cannot take place without them.

On another occasion I was walking with a stroller and a man said: „Ha, ha, ha, you get into the cart, undress, cover yourself and run the business”. At this, ladies who were with him began to laugh very much. So, it’s not like it’s just men. Under normal circumstances, I probably wouldn’t have heard that. When I’m in a place I know, with people I know, I’d probably wave my hand, „Oh, okay, they’re just talking”. But there I was alone, locked up somewhere, in some outbuilding, everything there was so…

In the context of the artist’s memories, the question automatically arises about the sense of taking such a risk. On the other hand, you should think about the alternative. Is it to stay within the safe walls of home and agree to limit the spectrum of your own exploration of the world? Rebecca Solnit also confronts herself with this question and formulates her own answer at the same time.

I was advised to stay indoors at night, to wear baggy clothes, to cover or cut my hair, to try to look like a man, to move to someplace more expensive, to take taxis, to buy a car, to move in groups, to get a man to escort me – all modern versions of Greek walls and Assyrian veils, all asserting it was my responsibility to control my own and men’s behavior rather than society’s to ensure my freedom. I realized that many women had been so successfully socialized to know their place that they had chosen more conservative, gregarious lives without realizing why. The very desire to walk alone had been extinguished in them – but it had not in me.

O PRAKTYCE CHODZENIA. CZĘŚĆ I

Początek nowego roku oznacza zazwyczaj lekką stagnację. Zanim instytucje kultury powitają nowe budżety na realizację swoich programów, a więc również współpracę z artystami, życie kulturalne toczy się w trybie ‘slow’. Dla mnie jest to czas, kiedy mogę w spokoju oddać się konceptualizacji planowanych projektów.

Ostatnio moje myśli krążą wokół zjawiska chodzenia jako praktyki artystycznej. Nie jest to dla mnie temat nowy. Raczej kontynuacja zainteresowań relacją pomiędzy ciałem a otaczającą je przestrzenią. W zeszłym roku uczestniczyłam w projekcie artystyczno-badawczym Pracownia otwarta. Interdyscyplinarne studium badawcze. Jego celem było odkrycie na nowo i aktualizacja idei grupy „Pracownia”, działającej w Olsztynie i na Warmii na przełomie lat 70-tych i 80-tych ubiegłego wieku. Jednym z istotnych sposobów twórczego funkcjonowania artystów – członków „Pracowni” było chodzenie pieszo po okolicach, wielokroć na długich dystansach i w trudnych, zimowych warunkach. Antropolożka Maja Dobiasz-Krysiak, która podjęła badania nad dorobkiem tego kolektywu, na łamach ostatniego numeru kwartalnika „Konteksty” pisze o praktykowanych przez artystów wędrówkach jako o „mapowaniu ziemi ciałem” oraz „ucieleśnianiu geografii”. To dla mnie odkrywcze określenia.

Podążając tym tropem, nadal szukam inspiracji w lekturach i przyglądam się działaniom innych artystów, którzy skupiają się na interesujących mnie tematach. Ostatnio książką, która wbiła mnie głęboko w fotel jest Zew włóczęgi amerykańskiej eseistki Rebekki Solnit. To kopalnia niezwykłych przemyśleń autorki na temat chodzenia. Co ważne, skupia się ona przede wszystkim na zjawisku ‘włóczenia się’, które odróżnia od ‘spacerowania’. O tym pierwszym pisze:

To właśnie nieczystość, skazy, takie jak zachwycające widoki, zbłąkane myśli, przypadkowe spotkania, nadają chodzeniu wartość, wszystko to, co łączy umysł ze światem za pośrednictwem włóczącego się ciała, co zaaferowanemu wyłącznie sobą samym umysłowi dostarcza pożywki.

Im bardziej zagłębiałam się w lekturze Zewu włóczęgi, tym większą odczuwałam potrzebę przyjrzenia się opiniom Solnit przez pryzmat działań znanych mi artystów. I tak przypomniał mi się projekt Honoraty Martin Wyjście w Polskę, który zrealizowała w 2013 roku. Miał on formę dwumiesięcznej pieszej wędrówki na trasie z Gdańska do Dzierżoniowa na Dolnym Śląsku. Ta trasa zresztą nie była przez artystkę założona z góry.

Dla mnie najbardziej ekscytujące jest to, czego zupełnie nie znam i nie mam podejrzeń odpowiedzi. Miałam taki pomysł, że po prostu chciałam wyjść z domu. – Mówi Martin. – Nie wiedziałam, czy będę chodzić, czy zrobię film. Wrocław pojawił się w pewnym momencie, na jakimś etapie trasy, gdy za każdym razem zastanawiałam się, dokąd mam iść. Spałam u jakiś ludzi. Mówiłam im, że jestem artystką, że będę miała wystawę we Wrocławiu, ale ta wystawa ma być dopiero za rok. „Idzie pani do Wrocławia? To tu musi pani skręcić.” Tak się zaangażowali, że wysłali dzieci, by doprowadziły mnie do drogi na Wrocław. To było 300 czy 400 kilometrów od Wrocławia. Więc zaczęłam iść w tym kierunku i śmiać się do siebie z tego absurdu, bo oni mnie wyprowadzili na drogę krajową. To było przerażające, myślałam, że zaraz mnie tir potrąci. Wreszcie na jakimś wiadukcie wylądowałam. Lecz wtedy pomyślałam: „No dobrze, ci ludzie nadali mi jakiś cel, to się już dzieje”. Stwierdziłam, że muszę iść za tym, co się przydarza, skoro ci ludzie wysłali mnie na Wrocław, to idę na Wrocław.

W swojej książce Solnit przygląda się strukturze amerykańskich miast i przedmieść z punktu widzenia możliwości pieszego poruszania się po nich mieszkańców.

W całej Kaliforni zlikwidowano w ostatnich latach ponad tysiąc przejść dla pieszych, w tym ponad sto pięćdziesiąt w zakorkowanej Dolinie Krzemowej: wszystko w duchu urbanistów z L.A., którzy na początku lat sześćdziesiątych ogłaszali, że „pieszy pozostaje największą pojedynczą przeszkodą dla swobodnego ruchu ulicznego”.

I zauważa:

Przede wszystkim jednak zanik przestrzeni dla pieszych prowadzi do zmiany sposobu postrzegania związku pomiędzy ciałami a przestrzenią. Coś bardzo dziwnego dzieje się w ostatnich dziesięcioleciach z samym ucieleśnieniem, z poczuciem bycia istotą cielesną.

Honorata Martin również zwraca uwagę na sposób organizacji polskiej przestrzeni drogowej i jej konsekwencje dla bezpieczeństwa człowieka poruszającego się pieszo:

Omijałam miasta, szłam głównie przez wsie. Zobaczyłam, że głównymi drogami bardzo trudno się chodzi. Zresztą między wsiami, na drogach wojewódzkich czy krajowych ludzie już nie chodzą, jeżdżą samochodami. Więc ja pomiędzy jedną wsią a drugą nie spotykałam ludzi. Nawet pobocza nie są tak budowane, żeby można było bezpiecznie iść. Wszystko jest dostosowane do tego, żeby przejechać samochodem, tylko kawałeczek przejść pieszo i znowu jechać samochodem.

Solnit analizuje również związki pomiędzy praktyką pieszych przechadzek a pracą umysłu. Wskazuje na przykład Jeana-Jacquesa Rousseau i Sørena Kierkegaarda, dwóch filozofów przyznających, że chodzenie miało ogromny wpływ na ich życie intelektualne. W przypadku projektu Honoraty Martin, jej włóczęga po Polsce była pewnym założonym bardziej lub mniej świadomie konceptem negocjowania własnej relacji ze światem. Po jedenastu latach tak o tym mówi:

Złapałam się również na tym, że była to również ucieczka. Czasami chodziłam czterdzieści kilometrów dziennie, bo nigdzie nie mogłam się zatrzymać. Nigdzie nie czułam się u siebie, nigdzie nie czułam się bezpiecznie. Czym bardziej zamykałam się w sobie, tym trudniej mi było do kogokolwiek się odezwać. Z drugiej strony bywało, że gdzieś czułam się tak dobrze, tak u siebie, tak w domu, że ciężko było mi wyjść, więc przeciągałam tę jedną noc na trzy i wychodziłam od nowa jak z domu.

Nie miałam namiotu, ale kupiłam po drodze folię budowlaną i zakładałam ją na siebie. Nie chciałam takich jednoznacznych atrybutów, bo wiedziałam, że wtedy już zostałabym potraktowana jak turystka. Nie używałam radia, gazet, muzyki, telefonu. Miałam tylko stary telefon na klawisze, który był wyłączony. Włączałam go raz dziennie, żeby wysłać sms-a do rodziców, gdzie jestem i że wszystko jest ok.

Jej początkowe założenie było takie, że będzie to włóczęga w towarzystwie psa Sasko.

Z psem było tak, że chciałam go mieć ze sobą, żeby się czuć bezpiecznie. Ale był straszny upał i on nie dawał rady. Dyszał, zaczęłam mu robić różne daszki. Chodziłam strasznie wolno, bo on nie miał siły, więc siedziałam z nim pod drzewem i dawałam mu wody. W końcu po tygodniu znalazłam na wsi pana, który pomógł mi zbudować wózek ze starego roweru – dla psa. Ale i tak okazało się, że pies się ogromnie męczy, że jest mu za gorąco. W pewnym momencie wyglądał jakby dostał udaru cieplnego, nie ruszał się. Przeraziłam się i zadzwoniłam do taty, mówiąc mu, gdzie jestem, żeby przyjechał i się nim zaopiekował.

Każdy kolejny dzień tej wędrówki dobiegał do momentu, kiedy trzeba było szukać schronienia i miejsca na nocleg. A to z kolei oznaczało konieczność nawiązania relacji z obcymi.

Gdy robiłam te kilometry, myślałam: „Nie, tej pani nie zapytam o nocleg, bo się jakoś krzywo patrzy. Idę dalej”. I było tak, że się ściemnia. Nie chcę przy drodze, nie chcę w rowie. Chciałam, żeby ktokolwiek wiedział, gdzie ja jestem. To dawało mi poczucie bezpieczeństwa. Czasami ludzie wpuszczali mnie do ogródka, do garażu, czasami do domu. Ale chciałam, żeby ktoś wiedział, że ja jestem, że jeżeli coś się dzieje, to ja biegnę do tego domu i krzyczę.

Czasami ludzie się mnie bali, krzywili się, było jakoś tak niefajnie. A czasami to ja się bałam. Zagadywałam, bo myślałam: „O, miła pani”, a nagle wychodził pan bez koszulki, z siekierą: „Tak, może pani. Zapraszam panią do domu”. Wtedy odpowiadałam: „A, to ja nie, ja tylko tu przechodziłam….”

W procesie ustalania własnego miejsca w obcym otoczeniu istotną rolę odgrywał również fakt, iż Martin realizowała swoją wędrówkę jako projekt artystyczny i w ten sposób go komunikowała. Po drodze nagrywała filmy, robiła zdjęcia i rysowała.

Kiedy byłam bardzo zmęczona, chciałam gdzieś odpocząć, a trochę nie wiedziałam co zrobić. Nie miałam gazety, książek, żadnej zasłony, za którą mogłabym się ukryć. Czasami wtedy siadałam i gdy nie chciałam, żeby kolejni ludzie coś do mnie mówili, to chowałam się za tą kartką z pisakiem. A tak było ok: ona rysuje. Więc brałam kartkę i zazwyczaj przemyślenia, które pojawiły się przed chwilą, rysowałam.

Nie byłaby Rebecca Solnit feministką, gdyby fragmentu swojej książki nie poświęciła bezpieczeństwu kobiety chodzącej samotnie oraz specyficznemu językowi, który seksualizuje sam fakt obecności kobiety poza przestrzenią domową. W rozdziale Spacer po północy. Kobiety, seks i przestrzeń publiczna pisze:

Obecność kobiet w przestrzeni publicznej wiąże się ze zdumiewającą częstotliwością ataków na ich intymne części ciała, niekiedy dosłownych, niekiedy werbalnych. Język bogaty jest w słowa i w zwroty, które seksualizują kobiecy chód. […] Przy czym, rzecz jasna, kobiecy chód interpretowany jest często jako rodzaj przedstawienia, a nie po prostu sposób przemieszczania się, z sugestią, że kobieta idzie nie po to, by widzieć, lecz by być widzianą, nie po to, by czegoś doświadczyć, lecz dla męskiej publiczności, a to z kolei oznacza, że każdy rodzaj uwagi, z jaką się spotyka, będzie tym, na co zasłużyła.

Doświadczenia Honoraty Martin zebrane w czasie realizacji Wyjścia w Polskę stanowią ucieleśnione świadectwo słów amerykańskiej eseistki.

Zatrzymałam się w jednej wsi i zaczęłam się rozkładać na trawie w centrum. Wydawało mi się, że tam będzie bezpiecznie, ale przyszedł do mnie pan, który był szefem tamtejszych zakładów rolniczych. Powiedział, że to miejsce jest niebezpiecznie i zaproponował umieszczenie mnie na terenie ich zakładu. Jakoś tak to zrobił, że zaraz wrzucił mój wózek i mnie do siebie na pakę i jedziemy. Wieś się kończy, pola, pola, pola. Daleko. No i wjeżdżamy za elektroniczną bramę, zamknęła się za nami. Wysiadam. To był już wieczór, poza jakąkolwiek cywilizacją. Pan mnie wprowadza do budynków pracowniczych, które wyglądały jak szatnie męskie. Wszędzie na ścianach wisiały plakaty z gołymi kobietami. Mówi, że mogę tam zostać. A potem pyta: „Czy pani pije? Pali pani papierosy?”. Mówię: „Nie, nie”. „A mężczyzn pani dopuszcza?”. Odpowiadam: „Ale o co panu chodzi? Mam partnera w Gdańsku”. „O, wie pani, ja nie o tym. Ja pytam, czy pani dopuszcza mężczyzn jak jest pani w trasie”. Zagotowałam się. I on wtedy: „Dobrze, tu pani będzie bezpieczna”. I do ochroniarza: „Nikogo tutaj nie wpuszczaj oprócz mnie”.

I zamknęli mnie tam, wyjechali. Byłam naprawdę w stresie, bo wiedziałam, że nie ma jak stamtąd wyjść. Nie spałam całą noc. Czułam się fatalnie, miałam w głowie różne scenariusze, co mam w razie czego zrobić. O piątej rano drzwi się otworzyły i on przyszedł, mówiąc, że za godzinę przyjadą chłopaki do pracy. Był supermiły. Przyniósł mi nalewkę, sok i coś tam na drogę. Pożegnał się, pomachał i wszystko dobrze się skończyło. Na koniec okazało się, że tam nic nie ma, tylko seksistowskie, męskie, okropne żarciki, które wprowadziły mnie w totalny stan niepokoju, a wszystko było ok.

Miałam inną taką sytuację u ludzi, u których zatrzymałam się na trzy dni. Był to bardzo fajny teren, przy domu, na wsi, w oddali. Rozbiłam się na trawie, nad małym stawem. Pan był bardzo miły. Miał dużo takich specyficznych żarcików, ale świadomość, że w domu jest żona i dorosły syn, powodowała, że miałam dużo zaufania. Ostatniego dnia wieczorem przyniósł mi nalewki. Najpierw jedną, potem drugą. Zaczął być nachalny. Ja nie chciałam. On mnie namawiał. Zaczęły się żarciki: „Niech pani pije, to będzie pani łatwiejsza”. Po czym powiedział: „Jesteśmy sami, bo żona z dziećmi wyjechała. W końcu może być fajnie”. Furtka była zamknięta, psy spuszczone. Nie wiedziałam, co w tej sytuacji zrobić, jak z tego wybrnąć. Zaczęłam coś mówić o sąsiadach. On na to, że sąsiedzi daleko. Powiedziałam, że jest mi zimno i nie chcę spać na trawie. Tam był gospodarczy budynek, w którym zamknęłam od środka. W nocy usłyszałam straszny rumor i bardzo dziwne i przerażające głosy. To byli jacyś chłopaczkowie ze wsi, którzy usłyszeli, że tam nocuje jakaś pani, która idzie przez Polskę. Na początku myślałam, że to ten gospodarz. Gdy się zorientowałam, że tam jest więcej osób, to wbrew pozorom poczułam się lepiej. Potem, rano pan był bardzo miły, nic się nie wydarzyło. I znowu to są te tak kulturowo umocowane żarciki, że kontakt pomiędzy kobietą i mężczyzną nie może się odbyć bez nich.

Kiedy indziej szłam z wózkiem i jakiś mężczyzna mówi: „Ha, ha, ha, bo pani wchodzi do tego wózka, rozbiera się, przykrywa i biznes prowadzi”. Na to panie, które były z nim, zaczęły się strasznie śmiać z tego żartu. Więc to nie jest tak, że to tylko panowie. Często kobiety były przy tych żartach i bardzo je to bawiło. W normalnych warunkach bym pewnie tego nie słyszała. Kiedy jestem w znanym mi miejscu, z ludźmi, których znam, pewnie machnęłabym ręką: „A, dobra, gadają”. Ale tam byłam sama, zamykana gdzieś, w jakimś gospodarczym budynku, to wszystko tam było takie…

W kontekście wspomnień artystki, automatycznie nasuwa się pytanie o sens podejmowania takiego ryzyka. Z drugiej strony należy zastanowić się nad alternatywą. Czy ma być nią pozostanie w bezpiecznych murach domu i zgoda na ograniczenie spektrum własnej eksploracji świata? Rebecca Solnit również stawia siebie wobec tego pytania i jednocześnie formułuje własną odpowiedź.

Radzono mi, żebym w nocy nie wychodziła z domu, żebym nosiła workowate ciuchy, obcięła lub zakrywała włosy, starała się wyglądać jak mężczyzna, przeprowadziła się w jakąś droższą okolicę, korzystała z taksówek, kupiła samochód, przemieszczała się w grupach, znalazła faceta, który mógłby mnie eskortować – wszystkie współczesne warianty greckich murów i asyryjskich zasłon, wszystkie mające mnie upewnić, że społeczeństwo nie odpowiada za ochronę mojej wolności, że to na mnie spoczywa odpowiedzialność za kontrolowanie własnych zachowań i zachowań mężczyzn. Uświadomiłam sobie, że wiele kobiet tak skutecznie zsocjalizowano do tego, by znały swoje miejsce, że wybierają bardziej konserwatywny, bardziej gromadny styl życia i nawet nie wiedzą dlaczego. W nich zduszono pragnienie samotnej wędrówki – ja jednak wciąż tego pragnę.

MUD MONUMENT

So yes, in recent months the phenomenon of mud has captured my imagination for good. I have already written about the Bog – A Friendship Attempt action, which I carried out in the Warmian swamps in the summer. Quite recently, I published a text on these pages about the need for close contact of the body with the ground in urban space, despite the risk of getting dirty. And even about deliberately getting dirty with the soil as an expression of one’s connection with it.

Well, I want to remain in opposition to the common negative relationship with the phenomenon in question. Although, as British geologist Jan Zalasiewicz writes, „the Earth (…) is plastered in the mud like a child emerging from a football pitch on a rainy day”, we avoid it and give it a wide berth. It arouses strong reluctance in us. On a practical level, it is associated with dirt. In a world subordinated to rationality, muddy wetlands constitute an obstacle to agriculture or development. When I started working on the project named after the title of this text at the beginning of the year, the war in Ukraine was in full swing. We heard that tanks were stuck in the mud and unable to move forward. In a newspaper, I read the statement by a Ukrainian soldier stuck in the trenches, whose shoes were wet to the top: „These are the conditions we are living here now”…

In the spring I started with photography. I watched thaws that formed in places where the sun began to warm the frozen ground. I was looking for forms that arise in places where traces of shoes, tires, animal paws, or bird claws are left on this soft surface. I watched ponds that formed in each hollow, instantly becoming mirrors reflecting the sky. I recorded these black-and-white analog photos from Gdańsk and Aarhus.

Agnieszka Wołodźko, studium fotograficzne do Pomnika błota

Subsequent work on this project was carried out in my studio in the basement of the Gdynia market hall. There, I created charcoal and clay drawings, depicting outlines of my body emerging from an undefined, blurry structure. After all, many cosmogonies, not only the Judeo-Christian and Islamic ones, say that this is how man was created from clay…

*Mud Laboratory*, view of the exhibition, works by Agnieszka Wołodźko, in the background – a film by Justyna Olimpia Zając. Fot. AW

I assumed that the Mud Monument would ultimately take the form of a ceramic mosaic. However, due to the non-obvious shape of the matter I was examining, I could not imagine what individual tiles should look like. I decided to make the first sketch in the form of a collage made of squares torn from newspapers and glued directly to a wall. This way of working allowed me to determine the intended color scheme. I included impenetrable blackness there – a sign of final decay. I obtained shades of the greys from depictions of war. Warm browns were a harbinger of life emerging in wetlands. And I placed greens on the edges, indicating the creative power of these geological structures.

Agnieszka Wołodźko, collage, study for the *Mud Monument* mosaic

And finally, creating the tiles themselves.

Agnieszka Wołodźko, study for the *Mud Monument* mosaic

I have a special relationship with mud. The work of a ceramicist is a constant contact of clay-wet earth with the body. When shaping this material, I constantly use touch, probably the most underestimated sense in an increasingly visualized world. That is why I did not want to create new forms or three-dimensional illustrations of mud, but only document traces of body parts, leaves, snail shells, and raindrops imprinted in the clay. I left raw creases with my fingers on the soft structure – the original gesture of the ceramicist. This may seem atavistic. After all, early people also, for some reason, considered it important to place traces of their hands smeared with wet earth on the walls of caves…

Lecture by Marzena Mruk-Wszałek. Photo: J. O. Zając

MIchał Miegoń, research walk through the Gdynia mudflats. Photo: J. O. Zając

Taking advantage of the fact that my studio in Halo Kultura in Gdynia is not only a space for work but also an exhibition, I created a project called the Mud Laboratory. It was a series of activities that lasted several months. Biologist Marzena Mruk-Wszałek gave a lecture on the ecological importance of wetlands. City guide Michał Miegoń organized and led a research walk through the Gdynia mudflats. During the October-November exhibition filmmaker Justyna Olimpia Zając presented several short films highlighting the titular phenomenon from various perspectives. Artist Patrycja Orzechowska created a spatial arrangement titled Mood of Mud. It consisted of ceramic objects and works on paper. They refer to the characteristics of mud that make it beyond human control, inaccessible, and even passively resistant. But also, about its positive potential for construction or isolation established on its own, immanent principles. I showed the project Mud Monument – the model I write about above.

Patrycja Orzechowska The Mood of the Mud. Photo: P. Orzechowska

And finally, Gdynia – the city in the background of this project. It did not appear here by accident. When in the 1920s the decision was made to transform a small village into a large city with the only Polish seaport, it was motivated by its location in wetlands. It is easier to carry out large construction works on water-soft soil. You don’t have to struggle with rocky ground. In this context, mud again appears as a positive hero. And it deserves a monument.

The projects Mud Monument – the model by Agnieszka Wołodźko and The Mood of the Mud by Patrycja Orzechowska were produced with the financial support of the Pomeranian Voivodeship.

POMNIK BŁOTA

A więc tak, w ostatnich miesiącach fenomen błota zawładnął moją wyobraźnią na dobre. Pisałam już o akcji Bagno – próba przyjaźni, którą latem realizowałam na warmińskich bagnach. Całkiem niedawno opublikowałam na tych łamach tekst o potrzebie bliskiego kontaktu ciała z ziemią w przestrzeni miejskiej pomimo ryzyka ubrudzenia się. A nawet o celowym brudzeniu się ziemią jako wyrazie łączności z nią.

No właśnie, chcę pozostawać w opozycji do powszechnej negatywnej relacji z tytułowym zjawiskiem. Bo choć, jak pisze brytyjski geolog Jan Zalasiewicz, „Ziemia (…) jest oblepiona błotem jak dziecko wracające z boiska w deszczowy dzień”, unikamy go i omijamy szerokim łukiem. Budzi w nas zdecydowaną niechęć. Na poziomie praktycznym kojarzy się z brudem właśnie. W podporządkowanym racjonalności świecie błotniste tereny podmokłe stanowią przeszkodę w uprawie rolnictwa czy zabudowie. Gdy na początku roku ruszałam z pracą nad projektem nazwanym jak tytuł tego tekstu, trwała na dobre wojna w Ukrainie. Dochodziły nas informacje, iż czołgi utykają w błocie i nie mogą posuwać się naprzód. W gazecie przeczytałam wypowiedź ukraińskiego żołnierza, tkwiącego w okopach, którego buty zamoknięte były po szczyt cholewki: „W takich warunkach tu teraz przebywamy”…

Wiosną zaczęłam od fotografii. Przyglądałam się roztopom, które powstawały w miejscach, gdzie słońce zaczynało rozgrzewać zamarzniętą ziemię. Poszukiwałam form, jakie powstają w miejscach, gdzie w tej miękkiej powierzchni odciskają się ślady butów, opon, łap zwierząt czy ptasich pazurów. Obserwowałam oczka wodne, które tworzą się w każdym zagłębieniu, stając się natychmiast lustrami, w których odbija się niebo. Te czarno-białe analogowe zdjęcia rejestrowałam z Gdańsku i w Aarhus.

Agnieszka Wołodźko, studium fotograficzne do Pomnika błota

Kolejne prace nad tym projektem prowadziłam w mojej pracowni, mieszczącej się w podziemiu gdyńskiej hali targowej. Tam powstały rysunki węglem i gliną, przedstawiające zarysy mojego ciała wyłaniające się z nieokreślonej, rozmytej struktury. Wszak wiele kosmogonii, nie tylko ta judeochrześcijańska i islamska, mówi, iż tak właśnie, z gliny powstał człowiek…

*Laboratorium Błota*, widok wystawy, prace Agnieszki Wołodźko, w tle – film Justyny Olimpii Zając. Fot. AW

Zakładałam, że docelowo Pomnik błota przybierze formę ceramicznej mozaiki. Jednak, ze względu na nieoczywisty kształt badanej przeze mnie materii, nie mogłam sobie wyobrazić, jak poszczególne kafle miałyby wyglądać. Postanowiłam pierwszy szkic wykonać w formie kolażu z papierowych kwadratów wydzieranych z gazet i klejonego bezpośrednio na ścianie. Ten sposób pracy pozwolił mi ustalić zamierzoną kolorystykę. Zawarłam tam nieprzeniknione czernie – znak ostatecznego rozpadu. Szarości pozyskałam ze przedstawień obrazów wojny. Ciepłe brązy stanowiły zapowiedź rodzącego się w mokradłach życia. A na brzegach umieściłam zielenie wskazujące na kreatywną moc tych struktur geologicznych.

Agnieszka Wołodźko, collage, studium do mozaiki *Laboratorium błota*. Fot. AW

I wreszcie tworzenie samych kafli.

Agnieszka Wołodźko, studium do mozaiki *Pomnik błota*. Fot. AW

Mam szczególny stosunek do błota. Praca ceramika to stała styczność gliny-mokrej ziemi z ciałem. Kształtując tę materię, nieustannie posługuję się dotykiem, najbardziej chyba niedocenionym zmysłem w coraz bardziej zwizualizowanym świecie. Dlatego nie chciałam powoływać nowych form, tworzyć przestrzennych ilustracji błota, a jedynie dokumentować ślady odciskania się w glinie części ciała, liści, muszli ślimaków czy kropli deszczu. Pozostawiałam surowe zagniecenia palcami miękkiej struktury – pierwotny gest ceramika. To może sprawiać wrażenie atawizmu. Wszak ludzie pierwotni również z jakichś powodów uznali za ważne umieszczanie na ścianach jaskiń śladów swych umazanych mokrą ziemią dłoni…

Wykład Marzeny Mruk-Wszałek. Fot. J. O. Zając

Michał Miegoń, spacer badawczy po gdyńskich błotach. Fot. J. O. Zając

Korzystając z tego, iż moja gdyńska pracownia w Halo Kultura to nie tylko przestrzeń do pracy, ale również do ekspozycji, powołałam do życia projekt, który nazwałam Laboratorium Błota. To cykl działań, które trwały kilka miesięcy. Biolożka Marzena Mruk-Wszałek wygłosiła w tych ramach prelekcję o ekologicznym znaczeniu terenów podmokłych. Przewodnik miejski Michał Miegoń zorganizował i poprowadził spacer badawczy po gdyńskich błotach. W czasie październikowo-listopadowej wystawy realizatorka filmowa Justyna Olimpia Zając zaprezentowała kilka krótkich form filmowych, naświetlających tytułowe zjawisko z rozmaitych perspektyw. Artystka Patrycja Orzechowska stworzyła przestrzenną aranżację zatytułowaną Nastrój błota. Składała się z obiektów ceramicznych i prac na papierze. Odwołują się one do tych cech błota, które stanowią o jego wymykaniu się spod kontroli człowieka, jego nieprzystępności, a nawet stawianiu biernego oporu. Lecz również o jego pozytywnych potencjach konstruowania czy izolacji stanowionych na własnych, immanentnych zasadach. Ja zaś pokazałam projekt Pomnik błota – model, o którym piszę powyżej.

Patrycja Orzechowska Nastrój błota. Fot. P. Orzechowska

I wreszcie Gdynia – miasto w tle tego projektu. Nie pojawiło się tam przypadkiem. Gdy w latach 20-tych ubiegłego wieku zapadła decyzja, by małą wioskę przekształcić w duże miasto z jedynym polskim portem morskim, była ona motywowana właśnie jej położeniem na terenach podmokłych. Na miękkiej od wody ziemi łatwiej prowadzić wielkie prace budowlane. Nie trzeba zmagać się ze skalistym podłożem. W tym kontekście więc znów błoto pojawia się w roli pozytywnego bohatera. I zasługuje na pomnik.

Projekt Pomnik błota – model Agnieszki Wołodźko i Nastrój błota Patrycji Orzechowskiej zrealizowano przy pomocy finansowej Województwa Pomorskiego.